1101 ه . به سوى بيت المقدس آغاز كرد و از راه دريايى كه در قرون وسطا شهره بود عبور كرد و از طبريهء و نابلس گذشت . اقامت وى در قدس بيش از هفده روز نبود . خليل و جاهاى نزديك را نيز بديد و بيست و نهم آوريل از همان راه بازگشت و دهم مه به دمشق رسيد و سفرنامه را الحضرة الأنسية فى الرّحلة القدسية عنوان داد . 27 سفر « كبرى » كه رواج بيشتر يافت و گزارش آن عنوان الحقيقة و المجاز فى رحلة الشام و مصر و الحجاز دارد 28 در دوّم سپتامبر سال 1693 / 1105 ه . آغاز شد و سيصد و سى و هشت روز طول كشيد . سفرنامه به ترتيب عنوان به سه قسمت است كه از سوريه و مصر و حجاز سخن دارد . عبد الغنى نابلسى از دمشق سوى شمال رفت و حمص ، حماة ، لاذقيه ، و طرابلس را بديد . سپس از جبال لبنان گذشت و بيروت ، دير القمر ، صيدا ، صور ، عكّا ، ناصره ، نابلس ، و قدس را بديد و مانند سفر اوّل مناطق اطراف قدس را نيز از نظر گذرانيد ، آنگاه آهنگ رمله كرد ، و از آنجا سوى يافا و عسقلان رفت و از غزّه و خان يونس گذشت و به عريش رسيد . نشان وسعت اطّلاع وى آنكه به مناسبت اين سفر به سفرنامهء محمّد كبريت اشاره مىكند كه اشعار فراوان دارد . نابلسى از راه صالحيّه و بلبيس وارد مصر شد و به قاهره رسيد و روز صد و دوازدهم سفر خود را در آنجا گذرانيد . مناظر مصر را به روش خاصّ خود بر مبناى مشاهدات شخصى و نيز مؤلّفات مقريزى و سيوطى و مخصوصا مؤلّفات شعرانى ، صوفى قرن شانزدهم / دهم ه . ، شرح مىدهد . پس از آن راه حاجيان مصرى را پيش گرفت . از ينبع گذشت و روز دويست و سى و هشتم سفر به مدينه رسيد و روز سيصد و سى و يكم وارد مكّه شد و از راه حاجيان سورى به دمشق بازگشت .
نابلسى بجز اين سه سفرنامه ، كه مربوط به سفرهاى دينى وى بوده است ، مؤلّفات جغرافيايى ديگر دارد كه چندان معروف نيست . يكى را كه به سال 1700 / 1112 ه . تأليف كرده گزارش سفر طرابلس است با عنوان التحفة النابلسية فى الرحلة الطرابلسية . 29 ذوق شعرى وى در موشّحى كه به سبك فضايل در ستايش دمشق سروده نمايان مىشود . 30 مؤلّفات فراوانى كه در اين زمينه دارد معلوم مىدارد كه چگونه توجّه به مسائل جغرافيايى ، از راه مطالعات مفصّل در مسائل صوفيانه ، در نابلسى نفوذ كرده است . بىگفت و گو اين گونه مؤلّفات پيوسته مرغوب كسان بود و سفرنامههاى وى در قرن هجدهم / يازدهم ه . در سوريه رواج بسيار داشت .
محرّك ديگر مردم آن روزگار براى سير و سفر از نوع انگيزهء والاى نابلسى نبود . يكى از آنان به نام مرتضى بك بن مصطفى بن حسن كردى ، به سال 1715 / 1127 ه . براى فرار از طلبكاران از وطن خود ، دمشق ، آهنگ قاهره كرد و آنجا پس از سال 1721 / 1133 ه . بمرد . 31 وى به ادب سخت علاقه داشت و سفرنامهء خويش را ، كه اشعار و دنباله نويسيهاى دراز آن از گزارش سفر بيشتر است ، به نثر مسجّع نوشت . اثر وى با عنوان تهذيب الأطوار فى عجائب
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 590
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٩٠