اين مؤلّفان عبد الرحمن بن ابراهيم بن احمد بن عبد الرزاق خطيب است 10 كه جز همين اسم دربارهء او چيزى نمىدانيم . عنوان خطيب نشان مىدهد كه با مسجدهاى بزرگ رابطهاى داشته است . وى به سال 1727 / 1140 ه . رسالهاى با عنوان حدائق الأنام فى فضائل دمشق و الشام تأليف كرد كه نسخهء منحصر به فرد آن به جاست . 11 از نام كتاب وابستگى آن را با رسم معمول سخن از فضايل شام معلوم توان داشت . در واقع كتاب نمونهء خوبى در رشته فضايل است كه قرنها بدون تغيير باقى ماند . كتاب هشت باب دارد كه از روش معمول پيروى مىكند : باب اوّل در حدود شام و نامهاى شام و دمشق سخن دارد . دومى آيات قرآن مربوط به شام ، و سومى احاديث مربوط به آن را مىآورد . باب چهارم مطالبى را كه در تواريخ قديم دربارهء شام هست تحليل مىكند . بخش دوّم كتاب كه مؤلّف آن را مهمتر مىداند باز روش معمول دارد . باب پنجم از مسجد جامع دمشق و آثار آن سخن دارد و ششم از پيمبران و صحابيان و هفتم از اوليا و پارسايانى كه در سوريه دفن شدهاند . باب هشتم و آخر ، شامل مقدارى اشعار در ستايش دمشق است . از اين فهرست به خوبى معلوم مىشود كه اين نمونه حتّى در قرن هجدهم / دوازدهم ه . چيز تازهاى ندارد . 12 به خلاف خطيب ، مؤلّف ديگرى را خوب مىشناسيم ؛ محميد بن عيسى بن محمّد بن كنّان دمشقى ( متوفّى به سال 1740 / 1153 ه . ) ، كه تنها خطيب نبود بلكه به عنوان مورّخ ادبيّات نيز شهره بود . 13 وى مؤلفى پر مايه بود كه در مسائل مختلف حديث و اخلاق و تاريخ مدارس دمشق چيز نوشت و مخصوصا به تاريخ گذشته و حال وطن خود ، دمشق ، علاقهء فراوان داشت و يادداشتهاى او كه حوادث سال 1699 - 1740 / 1111 - 1153 ه . را ثبت كرد ، براى تاريخ آنجا منبعى گرانقدر است . 14 بجز اين ، كتاب جغرافيايى وى نيز از سطح معمولى آن دوران كمى بالاتر است . كتاب عنوان معمولى المواكب الاسلامية فى الممالك و المحاسن الشامية دارد ، 15 و در تحليل آن معلوم مىشود كه جغرافيا و نوشتهء هنرى را در هم آميخته است . مؤلّف از مشاهدات خويش استفاده كرده ، به علاوه ، از بسيارى از منابع ديگر مطالبى فراهم آورده است . كتاب در وصف شهرهاى بزرگ چون دمشق ، حلب ، حماة ، طرابلس ، و صفد است ، و نيز از منازل راه تا مكّه و مراحل راه تا مصر سخن مىكند . به علاوه ، دربارهء گلها و گياهها و درختان اشعار فراوان دارد و علاقهء ابن كنان به اين موضوع يكى از اسلاف وى را به ياد مىآورد . دربارهء عيدها و جشنها نيز كه عنوان كتاب اشاره بدان دارد ، اشعار بسيار نقل مىكند و كتاب را به روش معمول با سخن از فضايل شام و نقل اشعارى در اين باب ، به سر مىبرد .
شهرت معاصر وى ، احمد بن على منينى ( متوفّى به سال 1759 / 1172 ه . ) ، از كتاب جغرافيايى او نيست ، بلكه از شرح معروفى است كه بر سرگذشت سلطان محمود غزنوى ، اثر
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 587
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٨٧