عمومى و نيز در مطالب كتاب نمودار است . خطا بسيار دارد ، موارد تكرار و افتادگى مكرّر است ، و خود مؤلّف نيز بدين قضيّه معترف است . ولى همهء اين نواقص ، در مقابل غناى مطالب كتاب ، كه هيچ يك از منابع موجود دربارهء اسپانياى عربى همسنگ آن نيست ، در خور توجّه نيست .
كتاب دو قسمت است : مطالب هر قسمت بر طبق فصل بندى اوّلى ، منظّم و مرتّب است .
البتّه در آخر كتاب مطالب با عنوانها هماهنگ نيست . هر يك از دو قسمت هشت باب دارد . 231 مقدّمهء كتاب مفصّل است 232 و مقرى ، در ضمن آن ، مطالبى از سرگذشت زندگى خويش و تاريخ تأليف كتاب مىآورد . كتاب جزو رشته سفرنامههاى علمى است ولى اگر اين گفته روا باشد نمونهء انحطاط اين رشته است . بتقريب مطالب واقعى وى منحصر به تاريخ رفت و آمدها يا وصول به جايى است ، كه عموما دقيق امّا مختصر است . نام دانشوران محلّى كه معمولا در اين گونه سفرنامهها هست در كتاب مقرى نيست بجز ياران دمشق كه بتفصيل از آنها سخن دارد و از رسائل منثور و منظومشان نقل مىكند . در عوض تمام مقدّمه بتقريب مجموعهء اشعارى است كه حالت روحى وى را در اثناى سفر نشان مىدهد . مثلا از حرص خويش هنگام دريانوردى ، موضوعى كه تقريبا در همهء سفرنامهها هست ، سخن مىكند . اين منتخبات شعرى با جملههاى كوتاه و مسجّع به هم پيوسته است . امّا انتخاب اشعار تصادفى و سرسرى است .
مطالب ، بيش از حد طولانى و مفصّل است . جالب آنكه مؤلّف متوجّه اين عيب هست امّا نمىتواند مطالب فراوان ادبى را مرتّب كند ، و به ملاحظاتى كه نمودار عجز و ساده دلى است بس مىكند ، چنان كه خود مىگويد : « گويى ملامتگرى گويد اين همه تفصيل چيست ؟ » ، 233 يا :
« شايد كسى كه اين مديحههاى پيمبر را ببيند گويد چقدر ؟ ولى در اين ميدان چابكسواران بديهه سرا و تأمل گرا سست عنانند . » 234 يا : « و سخن دراز شد و شايد ملامتگوى آن را بهانه ملامت بيشتر كند . پس به موضوع بازگرديم . » 235 با وجود اين ، همهء اين معايب كه مورد اعتراف او نيز هست مانع تكرار نشده ، و در هر فرصت همان وضع حتّى در متن كتاب تكرار مىشود . باب اوّل از قسمت اوّل ( جلد اوّل ، صفحهء 80 تا 140 ) خاصّ جغرافياى اندلس و آثار و شهرهاى آن است . نخست شهرهاى بزرگ است و كوچكترها به دنبال ، و اين قسمت از لحاظ منابع و قالبريزى جزو رشتهء فضايل است ، ولى همهء عيبهاى مقدّمه را دارد و مخلوطى از منقولات است كه با كلمات مؤلّف به هم پيوسته ، امّا مطالب فراوان و كاملا متنوّع و موثّق است و به همين جهت از لحاظ مسائل مورد بحث ما اهميت بسيار دارد . باب دوّم ( جلد اوّل ، صفحهء 140 تا 210 ) دربارهء فتح اندلس به وسيلهء عربان و حكومت اميران است . باب سوم ( جلد اول ، صفحهء 211 تا 296 ) دربارهء رونق اندلس است به دوران خلفا و ملوك الطوايف و ايام تسلّط مرابطون و موحّدون ، و غرناطه تكيهگاه اخير عربان
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 581
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٨١