ولى بزرگترين شخصيّت محيط ادب در قرن هفدهم مقّرى است و در كتاب اساسى او شخصيّت مورّخ يا مورّخ ادبيّات و به تعبير بهتر شخصيّت اديب - به مفهوم دقيق كلمه - در محيط عربى جلوه مىكند ، امّا شخصيّت وى نمونهاى خوب از همهء دوران انحطاط است و مطالبى كه فراهم آورده براى همهء مسائل مربوط به اسپانياى اسلامى مفيد است ، تا آنجا كه در يك گفت و گوى عمومى دربارهء تاريخ نوشتههاى جغرافيايى نديده گرفتن آن ميسّر نيست . از جهت ديگر نيز جالب است ، زيرا نمونهء خوبى از رابطهء فرهنگى استوارى است كه در آن روزگار مناطق عربى را به هم پيوند مىداده است . 201 احمد بن محمّد بن احمد مقرّى تلمسانى ، در حدود سال 1591 / 1000 ه . مانند ديگر نياكان نزديك خود در تلمسان تولد يافت . كلمهء مقّرى نشان مىدهد كه خاندان وى از دهكدهاى كوچك واقع در نزديكى شهر مذكور بوده و دليلى ندارد كه آن را صورت تحريف يافتهاى از « مقرى » به معنى قارى يا معلّم قرآن بگيريم . 202 يكى از اسلاف وى معلّم ابن الخطيب ، اديب معروف اندلسى قرن چهاردهم ، بوده .
شايد از نفوذ اين رابطه بود كه مقرى خوانندهء علاقهمند اين نويسنده و شاعر بزرگ شد و كتاب اساسى خويش را كه از آن سخن خواهيم داشت به دو اختصاص داد . مقّرى در كودكى شاگرد عموى خود بود كه مقام مفتى داشت ، و هفت بار صحيح بخارى را پيش وى خواند و به مرور زمان تدريس آن را بيشتر از هر كتاب ديگر دوست داشت و در اين باب شهرت يافت . در آن روزگار فاس مركز مطالعات دينى مغرب بود و مسجد معروف « قرويّين » از اين لحاظ شهره بود و مقرى به سال 1600 / 1009 ه . كه نوجوان بود بدانجام رفت و سال بعد مراكش و پس از آن اغمات را كه قبر معتمد ، شاه شاعر ، آنجاست بديد . مقرى در ايام جوانى چند بار مولد خود را بديد ولى بار ديگر به سال 1604 / 1013 ه . او را در فاس مىبينيم . كمى بعد ، از سال 1022 ، براى مدّتى دراز آنجا مقيم شد و با وجود كمى سن مقام معتبر امام و مفتى مسجد قرويّين يافت . در تمام عمر به تدريس حديث پرداخت و چند كتاب در اين رشته تأليف كرد كه در آن سالها و بعدها هنگام اقامت در مشرق مبناى درس وى بود . ولى علاقهء خصوصى يا ، چنان كه گفتهاند ، غير رسمى » وى را در سن نوجوانى سوى ادب و تاريخ اندلس كشانيد و عجيب نيست كه در اوّل جوانى به معتمد و ابن الخطيب توجّه داشت . محتملا وضع خاصّ آن روزگار نيز بر او نفوذ داشت . ايام كودكى وى با بيرون راندن مورها از اسپانيا به دوران فيليپ دوّم يعنى سال 1609 مصادف بود ، و گروه كثيرى از اين جماعت فعّال به شمال افريقا رفتند و در شهرهاى بزرگ آنجا چون تونس و فاس و تلمسان جاى گرفتند . 203 مقرى مىتوانست حكايتهاى زنده از
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 577
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٧٧