مؤلّف از نقل قصه ابا دارد و ، به عكس بسيار كسان ديگر ، گزارش خود را با دنباله نويسيهاى منقول از مؤلّفان ديگر سنگين نمىكند ، حتّى مسجد معروف قرطبه جاى كمى در كتاب او دارد . در عوض از تاريخ اسپانياى نو و آخرين هجرت مورها و بخصوص از سياست اروپاى آن روزگار بتفصيل سخن مىكند . روش عمومى وى بيشتر به دانشور نژاد نگار و جامعهشناس مىماند تا به مورّخ . بيش از هر چيز به گزارش اخلاق و عادات و نظم علاقه دارد و در اين زمينه مطالب وى گاه از گزارشهاى اروپايى همان دوران برتر است . 184 نظام « تفتيش عقايد » ( انكيزيسيون ) را ، كه فعاليّت اصليش در آن دوره محاكمهء متهمان به يهوديگرى بود ، خوب مىشناسد . گاو بازى را كه نخستين بار آن مربوط به قرن هفدهم است ديده ، گر چه در آن موقع هنوز رنگ خشونت و آميختگى با مراسم دينى نداشت و يك رسم قومى بود كه خاصّ اهل حرفه نبود و هر كس شجاعت و پر دلى در خود سراغ داشت در آن شركت مىكرد . 185 جهانگرد ما به رقصهاى قومى كه به احترام او بهپا شده علاقهء خاصّى نشان مىدهد 186 و بر اساس مشاهدات خويش از شخصيّت ملك كارلوس دوّم ، آخرين پادشاه اسپانيا از خاندان هابسبورگ ( 1665 - 1700 ) ، تجليل مىكند . بايد بگوييم كه تجليل مذكور نسبت به آنچه جهانگردان اروپايى در اين باب گفتهاند اضافاتى دارد . 187 طبعا روابط او منحصر به محيط اشراف بوده است . مردان دربار مىخواستهاند با ادب و حسن خلق و حسن رفتار در او نفوذ كنند و نيز كوشيدهاند تا همهء چيزهايى را كه از نظر وى جالب و مهم بوده به او نشان دهند . 188 ولى ديگر گوشههاى زندگى را از ياد نبرده است ؛ به مسائل اقتصادى علاقه دارد ، به تربيت كشاورزى و دامدارى بسيار توجّه مىكند ، 189 و جهان طبيعت را چون ناظرى علاقهمند به فعاليّيت انسان مىبيند . ولى مناظر طبيعى يا جمال طبيعت از نظر او مهم نيست ، اوصاف شاعران ديگر را هم نقل نمىكند . 190 با وجود ثروت فراوانى كه از كشف امريكا در اسپانيا فراهم آمده بود آثار بد اين حادثه را بر اسپانيا و مردم آنجا تشخيص داده است . 191 به طور كلّى كتاب وى جالب و مطالب آن معمولا مهم است و با مردم شهر و روستا و طبقات بالا و طبقات پايين ارتباط دارد .
در طرح مطالب اثرى از طرفدارى زشت يا تعصب ضد بيگانه نيست ، بلكه خوشبينى نسبت ديگران در آن موج مىزند و به همين جهت بسيارى از چيزها را فهميده كه براى ديگران نامأنوس است . اثر وى به شور و دقّت ملاحظه همسنگ بهترين سفرنامههاى اروپايى آن روزگار است . تابلوى دقيقى از زندگانى مردم و بخصوص دربار اسپانيا به دوران كارلوس دوّم به دست مىدهد . 192 شايد به ياد داشته باشيم كه بيست سال پيش از غسّانى ، الياس موصلى - جهانگرد مسيحى - در همين وضع بود . شايد مقايسهء مطالبشان نكاتى جالب را پيرامون كتاب غسّانى روشن كند . به عنوان معترضه بگوييم كه غسّانى از سفارتى كه از « مسكوبيا » سه سال پيش
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 575
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٧٥