شامل تعدادى مؤلّفات كوچك ماكاريوس است و از آن جمله ترجمههايى از يونانى ، منقولاتى چند ، و متون مقدماتى است كه از لحاظ مضمون با هم ارتباط ندارد ولى شمارهء مسلسل دارد .
ملاحظات دربارهء گرجستان فصل بيست و هشتم تا سى و يكم را گرفته است . اين ملاحظات بخصوص دربارهء مسائل مربوط به زندگى دينى كليساست ، ولى مطالب آن دربارهء زندگى اجتماعى و جغرافيايى خالص كمتر از كتاب مفصّل بولس نيست . قضاوتى كه دربارهء ماركوس داشتيم ، در مورد مطالعات لبدوا و جوزى نيز صادق است كه نسبت به دوران خود مفيد بود و به كمك آن تصوّرى از محتويات كتاب توانستيم داشت ، ولى اكنون كه متن اصلى همهء اين آثار به خطّ مؤلّف به مؤسّسهء مطالعات شرقى وابستهء به آكادمى علوم شوروى راه يافته 109 چاپى تازه مورد نياز است . اين كار را بايد عربشناسى به عهده گيرد كه مطالب مكتوب به زبان گرجى را نيز در نظر داشته باشد و زبان ماكاريوس را - كه زبان عاميانه بيشتر از بولس بدان راه يافته - بدقت مطالعه كند . اميد است كه تحقيق علمى تسرتلى ، دانشمند تفليسى ، كه اكنون براى چاپ آماده مىشود اين نقص را از ميان بردارد . 110 از همين مجموعهء آثار ماكاريوس معلوم توان داشت كه تصوّرات جغرافيايى وى بيشتر از همه زير نفوذ منابع بيزانسى بوده است . مثلا مقالاتى با عنوان « جزاير بزرگ موجود در دريا » 111 و « طبيعت سيرنها ( پريان دريا ) و مرغان مذكور در مزامير » و غيره جزو آن هست ، 112 و بر اساس همان منابع گزارشى دربارهء رم به جا نهاده است كه هنوز چاپ نشده 113 و از همان نوع گزارشهاى رم است كه سابقا ديدهايم . تكيّه بر منابع مكتوب ، توجّه آنها را به مناطقى كه ديدهاند محدود نكرده ، بلكه علاقه داشتهاند هموطنان خود را با تاريخ و جغرافياى اقوام ديگر آشنا كنند . مثلا بولس ، چنان كه در يكى از نسخههاى مكتوب به خطّ او هست ، در اثناى اقامت اجبارى در كولومنا كه نتيجهء انتشار طاعون بود ، كتاب تاريخ الملك باسليوس ملك البغدان و جنگهاى او را تأليف كرد . 114 ماكاريوس نيز در اثناى اقامت اجبارى در گرجستان ، تاريخ والاكيا را تأليف كرد 115 و هنگام اقامت در تفليس مقالهاى دربارهء فتح قسطنطنيه نوشت . 116 از اين ملاحظات معلوم مىشود كه ماكاريوس و بولس فعّال و پر نيرو بودند و بشدّت علاقه داشتند خوانندهء عرب را ، به ترتيبى كه در آن موقع به عقلشان مىرسيد ، روشن كنند . از اين لحاظ شايستهء ستايش و حقشناسى هموطنان خويش هستند و سفرنامهء ماكاريوس پيوسته براى نسلهاى آينده اثرى چشمگير خواهد بود .
اين گونه قضاوتها مانع از آن نبوده كه بعضى از محقّقان نسبت به انگيزههاى شخصى سفر نظر نامساعد داشته باشند و رفتار دو جهانگرد را يك جور گدايى و فروش « مغفرت » بدانند . 117 يكى از ناقدان ، بولس را « شاهدى رشوهگير » شمرده كه « ملّت روس به وسيلهء صدقات
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 565
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥٦٥