نرفته و اين قصّهها را در دربند شنيده است . وى از افسانهء شمشير مسلمه 214 كه از سال 1875 توجّه خويه را جلب كرده بود مفصّلتر از همه جغرافى نويسان سخن مىكند . 215 ابو حامد از جمله مؤلّفانى است كه روايتشان براى تاريخ اقوام اتحاد شوروى اهميت خاص دارد و مطالب او در اين زمينه در انتظار تحقيق خاصى است كه مواد فراهم شده از روزگار دورن را نيز به حساب آورد .
غرناطى را در تاريخ نوشتههاى جغرافيايى نديده نمىشود گرفت . وى پيش عامهء خوانندگان شهرت فراوان يافته زيرا روش وى ، در فراهم آوردن مطالب واقعى و دقيق با انواع عجايب در يك واحد جهانشناسى ، براى نسلهاى بعد جالب بوده است . خواندن و نسخه بردارى از تأليف وى به وضعى چشمگير رواج گرفت و قزوينى ، كيهان نگار قرن سيزدهم / هفتم ه . ، قطعات بسيارى از آن نقل كرده و ابن وردى در قرن چهاردهم / هشتم ه . ، مقريزى در قرن پانزدهم / نهم ه . و ابن اياس در آغاز قرن شانزدهم / دهم ه . از آن استفاده كردهاند . بجز جغرافى شناسان كسان ديگر نيز به نقل مطالب وى پرداختهاند . دميرى ، اديب و جانورشناس قرن چهاردهم / هشتم ه . ، و ابشيهى ، مؤلّف مجموعهء ادبى معروف در همان قرن ، به او مراجعه كردهاند . 216 ابو حامد درست حدس زده بود كه نسلهاى آينده به اين گونه مؤلّفات نياز دارند ، زيرا از آن هنگام نمونهء كيهان نگارى آميختهء با مطالب عجيب به وضعى خاص مورد توجه عامّه قرار گرفت . البته اين رشته را ، به استثناى بعضى موارد خاص ، پيشرفت دانش نمىتوان دانست .
از همين روزگار نمونهاى ديگر از نوشتههاى جغرافيايى رواج گرفت و مرغوب همگان شد ؛ و آن گزارش سفرها بود كه غالبا چون سفرنامهء ناصر خسرو عنوان سادهء « سفرنامه » داشت .
سفرنامهها به صورت كتابهاى المسالك و الممالك معمولى تدوين نشده ، بلكه شكل يادداشتهاى روزانه دارد كه ثبت مطالب روزها از لحاظ دقّت يكسان نيست . غالبا اين سفرنامهها با حج ارتباط دارد ولى مقصود اين نيست كه بيشتر مطالب آن ، چنان كه در مورد سفرنامه ناصر خسرو ديديم ، دربارهء حج است . در واقع « سفرنامه » ها نمودار سالهاى دورهگردى دانشوران جوانى است كه بيش از هر چيز ، مىخواستند از استادان خويش و دانشورانى كه ملاقات كردهاند سخن كنند و ديگر نواحى زندگانى را نديده مىگرفتند . تواند بود كه وصف سفر قصّهاى ممتاز باشد و نويسنده همهء چيزهايى را كه ديده و يا قابل توجه دانسته ثبت كرده باشد ، و غالبا از لحاظ هنر و اسلوب به مقامى و الا جاى گيرد . گويا رحلهء ابن جبير « 7 » در اين زمينه از همهء آثار ديگر گرانقدرتر است ، امّا از لحاظ زمانى نخستين نوشتهء اين رشته نيست .
هامش
( 7 ) اين كتاب با عنوان سفرنامهء ابن جبير ، به وسيله آقاى پرويز اتابكى به فارسى ترجمه و از سوى مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى در سال 1370 چاپ و منتشر شده است . - ن .