تا آنجا كه مىدانيم بنيانگذار اين رشته كه نيم قرن پيش از ابن جبير مىزيست ، فقيه ابو بكر بن محمد بن عربى ( 1076 - 1148 / 468 - 543 ه . ) بود 217 كه در اشبيليه تولّد يافت ولى پس از انقراض دولت آل عباد ، كه پدرش در آن مقامى معتبر داشت ، 218 از آنجا به قصد علم آموختن به مشرق رفت و در آن وقت عمر وى از شانزده سال بيشتر نبود ( يعنى پس از 1092 / 485 ه . ) . در شام شاگرد يكى از هموطنان خويش شد كه در آنجا اقامت داشت و او ابو بكر طرطوشى ، 219 مؤلّف كتاب معروف سراج الملوك ، بود . در بغداد درس غزالى را شنيد 220 و شاگرد تبريزى ، لغوى معروف ، شد كه او نيز چون غزالى در نظاميّه درس مىداد . 221 از بغداد به سال 1096 / 489 ه . از راه صحرا به حج رفت سپس به بغداد بازگشت و مدّتى آنجا بماند و سوى مصر برفت و از دانشوران قاهره و اسكندريّه علم آموخت . پدرش به سال 1099 / 493 ه .
به اسكندريه درگذشت و شايد به همين جهت ، از پس هشت سال دوره گردى سوى وطن بازگشت و خيلى زود به عنوان قاضى و يكى از بزرگترين فقيهان مالكى اندلس شهره شد ، و در اثناى سفرى كه بناچار سوى فاس مىكرد درگذشت . تعدادى مؤلّفات فقهى از او به جاست . 222 با شعر نيز بيگانه نبود و مقّرى چند قصيده از او نقل كرده است . 223 گزارش سفر وى كه عنوان سفرنامه يا ترتيب سفر داشته از ميان رفته است ، 224 و ابن خلدون 225 و مقرى 226 از آن نقل كردهاند .
مقرى گزارشى جالب از غرق شدن كشتى حامل ابن عربى در سواحل افريقا نقل مىكند ، اما از كتاب ديگر وى به عنوان قانون التأويل نام مىبرد . قصّه چنان كه بايد روشن نيست ، ولى اسلوب گزارش متكلّفانه است . 227 در جاى ديگر نيز مقرى از عجايب گرايى ابن عربى سخن دارد 228 و چند حكايت از ملاقاتهاى وى با بعضى عالمان و اديبان نقل مىكند . 229 ابن عربى در زمينهء مسائل فرهنگى و اجتماعى آن روزگار مطالب فراوان به دست مىدهد .
چنان كه گفتيم ابن جبير اين گونه نوشته را به مقامى و الا رسانيد . و اين عجب نيست ، كه او و پدرش از طبقهء نويسندگان و اديبان و رجال علم آموختهء ديوان بودند ، از همان گروه كه در تكامل ادب عربى نقش معتبر داشتهاند . محمّد بن احمد بن جبير كنانى نسب از يك خاندان قديم عرب داشت و اسلاف وى به قرن هشتم با بلج بن بشر بن عياض قشيرى ، سردار معروف ، به اندلس آمده بودند . 230 نام ابن جبير از نامهاى مورد علاقهء خاندان بود ، زيرا پيش از او بسيارى از كسانش همين نام را داشتهاند . 231 ظاهرا موطن خاندان بلنسيه [ والنسيا ] بود . ابن جبير به سال 1135 / 540 ه . تولّد يافت و خيلى زود مانند پدر به كار ديوان و دبيرى پرداخت 232 و مدّتى دراز دبيرى حاكم غرناطه كرد ، كه از « موحّدين » بود ؛ و اندكى بعد به عنوان نويسنده و شاعر شهره شد . ديوان شعر وى روايتهاى مختلف دارد ولى قصايد پراكندهء او معروف است . رسائلى نيز به نثر از او مانده كه به شهرتش كمك كرده است 233 ولى شهرت وى در محافل علمى اروپا
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 241
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٤١