حوادث ساليان اخير و اشكال كار اجراى منظور را براى مدّتى نامعلوم عقب انداخته است .
در طى صد سال پس از انتشار ترجمهء ژوبر ، كتاب بزرگ جغرافياى ادريسى به بركت تحقيقات مستقل دربارهء اجزاى مختلف آن بهتر شناخته شده و نيز نظر رنو ، كه بتقريب صد سال پيش دربارهء آن گفته بود : « در بعضى از موارد ادريسى بيشتر از پيشرفت علم به عقب رفتن آن كمك كرده » ، وضوح بيشتر يافته است . ولى به هر حال كتاب وى در عرصهء جغرافيا بنايى است عظيم كه آن را همسنگ كتاب استرابون مىتوان شمرد ، 180 و اينك كسى با نظر بار تولد كه آن را « كوششى براى تنظيم و ترتيب ولى بىدقت و تحقيق » دانسته سر مخالفت ندارد و به هر حال همگان با آمارى همسخناند كه كتاب را « بهترين اثر جغرافيايى باقيماندهء از قرون وسطا ، چه از شرق و چه از غرب » مىشمارد 181 و همهء عربشناسان و مورخان جغرافيا بر اين نظر اتّفاق دارند . 182 اكفانى ادريسى را يك جهانگرد مىداند و بس ، و به « آفاق گردى » وى اشاره مىكند .
امّا نظر وى درست نيست ، زيرا ادريسى دانشورى جغرافى شناس است . جهانگرد آفاق پيما معاصر سالمندتر وى ، ابو حامد غرناطى ، بوده است . وى مشاهدات خود را در مورد راهها به صورت ياد داشت تنظيم نكرده ، بلكه روش « كتابهاى عجائب » قديم را زنده كرده و كتابى نوشته كه رنگ جهانشناسى صرف دارد و شايد از اين جهت طرحى تازه در نوشتههاى جغرافيايى عرب پديد آورده است . به سال 1080 / 473 ه . در غرناطه متولّد شد و نام دراز وى با كنيهها و نسبتها مايهء اشتباهات مكرّر شده . وى ابو حامد ابو عبد اللّه محمّد بن عبد الرحيم مازنى قيسى غرناطى اندلسى اقليشى 183 قيروانى است و در منابع مكتوب به صيغههاى مختلف اين كلمات متعدّد آمده است . سفرهاى وى نيز از مؤلّفاتش معلوم است . به سال 1114 / 508 ه .
نخستين بار به مصر سفر كرد و از بعضى دانشوران قاهره و اسكندريه دانش آموخت ، 184 آنگاه به وطن بازگشت ، امّا چندان در آنجا نماند ، و بار ديگر به سال 1117 / 511 ه . از آنجا درآمد ، ظاهرا به اين نيّت كه ديگر باز نگردد . در اين سفر از جزيرهء ساردنى ، سيسيل ، اسكندريه ، و قاهره گذشت . به سال 1122 / 516 ه . در بغداد به او برمىخوريم كه چهار سال در آنجا از رعايت وزير ادب دوست ، يحيى بن هبيره ، بهرهمند بوده 185 و يكى از كتابهاى خويش را به وى پيشكش كرده است . به سال 1130 / 524 ه . او را در ابهر ايران مىبينيم و به سال 1131 / 525 ه .
از درياى قزوين گذشته به مصب رود ولگا مىرسد . در همين دوران سه بار به خوارزم سفر مىكند ، 186 و به مناسبت ارتباط بلغار با شبه جزيرهء بالكان قابل قبول است كه به مجارستان سفر كرده باشد . 187 به سال 1150 / 545 ه . آنجا بود . در آنجا منزلى داشت و حامد ، پسر بزرگش ، با دو زن از مردم آن ديار ازدواج كرده و به طور نهايى مقيم آنجا شده بود . 188 سالهاى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 237
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٣٧