عربشناسان اروپاست ، آن هم نه به قرن هفدهم كه مختصر كتاب به كار مىرفت بلكه به قرن هجدهم و نوزدهم كه ، به وسيلهء نسخههاى اصلى ، ارتباط بىواسطه با خود كتاب ميسّر مىشد .
دانشوران پذيرفتهاند كه كار در كتاب ادريسى به عنوان يك واحد كامل ، به علّت تعدّد اقطار و تنوّع مطالب آن ، دشوار است . بدين جهت از پى كوششى بىثمر كه ژوبر براى ترجمهء همهء كتاب به كار برد ، محقّقان دانستند كه روش درست ، مطالعهء هر يك از اقطار مختلف به طور جداگانه است . هارتمان از قرن هجدهم ، با تحقيق خود دربارهء افريقا از نظر ادريسى ، خشت اول اين بنا را نهاد ، 171 و اگر چه تحقيق وى كهنه شده اما نسبت به دوران خود كوششى پسنديده بود .
تحقيق معروف دوزى و دخويه 172 دربارهء اسپانيا و آفريقاى شمالى ، نخستين گام جدّى در اين عرصه بود . علّامه ساوذرا اين تحقيق را به سر برد 173 و مطالبى دربارهء اسپانيا بر آن افزود . تحقيق در قسمت ايتاليا و سيسيل كه به وسيلهء آمارى و اسكيا پارلى انجام شده نيز به مرحلهء والاست ، 174 نيز از لحاظ مسائل عمومى مربوط به مطالعهء ادريسى مهم است . قسمت كم اهمّيّت كتاب كه خاصّ شام و فلسطين است ، چند بار به وسيلهء گيلدمايستر ، 175 براندل ، 176 و مدنيكوف 177 ترجمه و چاپ شده است . توماشك نيز دربارهء مطالب ادريسى از شبه جزيرهء بالكان تحليل ممتازى كرده ، اما متن يا ترجمهء كامل اين قسمت منتشر نشده است . مطالعات دربارهء هند و شرق دور كه از پيش گفتيم در زمينهء خود بىاهميت نيست .
در دههء چهارم قرن حاضر ميلادى بخصوص توجّه به ادريسى افزايش گرفته و انگيزهء آن چاپ نقشههاى وى به وسيلهء ميلر بوده است . تحقيقاتى كه در اين دوران شده با سرزمينهاى اتّحاد شوروى رابطهء مستقيم داشته كه از آن جمله تحقيقات تالگرين توليو را ياد مىكنيم . نقطهء آغاز كار وى توصيف فنلاند به نزد ادريسى بود ، ولى بتدريج در قسمتهاى مربوط به دانمارك ، نروژ ، سوئد ، آلمان شمالى ، استونى ، شبه جزيرهء كولا ، شمال روسيه ، و منطقهء دنيپر بالا را بدقت تحقيق كرد ، و چون در اين باب روشهاى تازه به كار برد ، تعدادى مشكلات و ملاحظات خاص پديد آورد ، ولى به طور كلى تحقيقات وى قدمى تازه در راه مطالعهء كامل ادريسى است و مىبايد با صرف نظر از منطقهء موضوع بحث براى آن اعتبار خاص قائل شد . 178 تحقيق هونرباخ دربارهء توصيف ادريسى از آلمان و بلاد مجاور - گر چه هدف محدود دارد - و مقالهء لويتسكى دربارهء توصيف ادريسى از يكى از راههاى كيف نيز بىفايده نيست . بىگفت و گو اكنون وضع ادريسى از پايان قرن گذشته بمراتب بهتر است ، و چاپ كامل و ترجمهء نزهة المشتاق ميسّر است . فران و گود فروادومومبين به صدد اين كار بودند امّا ، به سبب وفات اوّلى ، عملى نشد . در سالهاى اخير به مناسبت انديشهء چاپى تازه از كتابخانهء جغرافيدانان عرب در هلند ، نيز در كنگرههاى جغرافيايى ايتاليا كه از نقشهها سخن رفته ، باز اين فكر به ميان آمد ، 179 ولى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 236
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٣٦