مىآيد ، كارى كه با اطلس اسلام ميسّر نيست . 94 « 5 » واضح است كه اين روش يك عيب اساسى دارد و آن اينكه گزارش هر منطقه بيان چند قطعهء كوچك پراكنده شده و براى جمع آن كوشش بسيار لازم است .
قسمتى كه خاصّ آفريقاى شمالى ، اسپانيا ، سيسيل ، و نواحى ايتالياست از همه مهمتر است ، زيرا به خلاف قسمتهاى ديگر ، بناى آن بر مشاهدات شخصى مؤلّف است . 95 گزارش اروپاى غربى ( فرانسه ، آلمان ، اسكاتلند ، ايرلند ، و سواحل درياى شمال ) نمودار قدرت و مهارت علمى آن روزگار است . حدود اطّلاعات ادريسى از شمال به قلمرو بالتيك رسيده و از سكتونا ( سقطون ) و فينمارك و تاوستلاند ( طبست ) خبر دارد . گزارش آلمان و لهستان و روسيه كمتر دقيق است ، ولى اطّلاعات قابل ملاحظهاى دارد . 96 گفت و گو از رومانى و بقيهء شبه جزيرهء بالكان مفصّلتر است ؛ شايد به علّت حملههاى صليبى كه از سال 1064 آغاز شده بود و نيز به سبب روابط بازرگانى ميان غرب فرنگى - رومى ، و شرق يونانى - صقلابى كه رو به توسعه داشت . 97 تحليل توماشك را از روايت ادريسى دربارهء بالكان نمونهء بقيهء اقطار اروپا توان دانست .
مطالب ادريسى در اين زمينه گزارشى از اوضاع بازرگانى است ، و علاوه به اين وصف راهها نيز جنبهء بازرگانى دارد . 98 در دوران ادريسى سواحل رود طونه ( دانوب ) تا اندازهاى آرام بود و اقوام مختلف از يونانى و بلغار و والاكيايى ( افلاق ) و كومان ( قپچاق ) به قصد تجارت رو سوى آنجا داشتند . بعدها جمهوريهاى دريايى چون و نيز و جنووا و سپس راگوزا در تجارت اين ناحيه نقش معتبر يافتند . آنگاه بتدريج بازرگانان روسيه و لهستان و مجار و به دنبال آنان اتريش و بقيهء ولايات آلمان تا حدود فلاندر در آن سهيم شدند . 99 ادريسى از استماع روايات تجارت عرب و يهود و يونانى و فرنگى توانسته بود انديشهاى از مهمترين مراكز و طرق بازرگانى رومانى پيدا كند . روايت وى نمودار كوششى بديع است كه از مردم بيزانس آن روزگار ، با وجود مجاورت ديارشان با نواحى مذكور ، هيچ كس به فكر آن نيفتاده بود و به مرور زمان ارزش خود را از دست نخواهد داد . 100 مطالب او دربارهء جغرافياى طبيعى بالكان ناچيز است ولى در زمينهء تاريخ و بيشتر از آن دربارهء وضع اقتصادى امپراتورى بيزانس و بلغارستان در قرن دوازدهم مطالب جالب دارد . 101 البتّه بعضى مسائل پيچيده دارد كه محتاج توضيح است . مثلا در زمينهء تعيين مسافتها به ادريسى اعتماد نمىتوان كرد ؛ 102 وقتى از ميل سخن مىكند توضيح نمىدهد
هامش
( 5 ) اين كار به وسيلهء مجمع العلمى العراقى چندين سال پيش صورت گرفت و نقشهء بزرگى كه بدين ترتيب فراهم آمده بود به دستور همين مجمع به چاپ رسيد . - مترجم عربى .