خود را به قالب بريزد و مكتب كلاسيك ، همين انديشه را دربارهء دولت سامانيان عملى كرد . 75 از مقدّمهء ادريسى و گفتهء صفدى توان دانست كه كار كتاب در سه مرحله انجام شده كه سه نتيجه داشته است : نخست نمونهاى بىنظير از كرهء آسمانى به صورت قرصى از نقره كه نقشهء جهان بر آن رسم شده بود ، دوّم نقشههايى بر روى كرباس ، و سوّمى كتابى كه نام آن را گفتيم .
معلوم شده كه كرهء نقرهاى در مقابل حوادث از همه بىدوامتر بوده است ، زيرا چنان كه گفتهاند وقتى شورشيان به دوران جانشينى روژه در سال 1160 به قصر ريختند ، آن را در هم شكستند و به غارت بردند . 76 خوشبختانه نسخههاى مكرّر از كتاب و نقشه بهجاست ، ولى مسلّما از دوران مؤلّف نيست و غالبا ناقص و رونويسها نيز مختلف است ، با وجود اين ، از مجموع آن متن كتاب و اطلس را به طور كامل مىتوان درآورد . نسخههاى متعدد از كتاب موجود است . نسخهء پاريس و آكسفرد در نيمهء اول قرن نوزدهم شناخته شده بود . در آغاز اين قرن نسخهء استانبول و قاهره نيز بر آن علاوه شده است . 77 نسخهء لنينگراد كه فقط قسمت دوّم كتاب است و به سال 1897 از ايران به كتابخانهء ملى رسيده ، 78 اوّل بار به وسيلهء زيبولت در نوشتههاى علمى اروپايى نامبرده شد ، 79 از آن پس ميلر 80 و توليو 81 مدّتى به تحقيق آن پرداخته و بعضى ديگر از دانشوران شوروى چون وولين 82 و پترون 83 به آنها پيوستند ؛ با اين همه ، به سبب اهميت بسيار هنوز در انتظار تحقيقى ديگر است . ظاهرا تا سالهاى اخير خيليها اميد داشتند نسخههاى ديگرى از كتاب ادريسى به دست آيد . تقريبا پنج سال پيش دربارهء نسخهاى كه شومن در بلغارستان كشف كرده 84 اخبار مكرّر رسيد ، ولى متأسفانه هنوز دربارهء صحت اين گمان كنجكاوى نشده است . نيز اينكه گفتهاند كتاب ادريسى در مجموعهاى خطى در شهر موصل به دست آمده 85 محتاج به تحقيق است و شايد قضيه مربوط به نسخهاى از چاپ قديمى رم است چنان كه بارها در مورد فهرست كتابخانههاى استانبول چنين اشتباهى رخ داده است .
با آنكه تعداد نسخههاى خطى زياد است به اشكال مىتوان گفت كه تحقيق دربارهء كتاب ادريسى به مرحلهء كمال مطلوب رسيده است . متن كتاب به سال 1592 در رم در چاپخانهء معروف مديچى با عنوان دراز نزهة المشتاق فى ذكر الأمصار و الأقطار و البلدان و الجزر و المدائن و الآفاق به چاپ رسيده است . 86 اين چاپ كمياب است و يكى از قديمترين چاپهاست كه در اروپا با حروف عربى انجام گرفته ، ولى كتاب ادريسى را به طور دلخواه به دست نمىدهد ، زيرا در واقع خلاصهء خلل انگيز آن است كه به دوران بعد در نابلس فلسطين به سال 1538 / 944 ه . انجام شده و اصل آن در پاريس بهجاست . 87 ترجمهء لاتينى همين چاپ كه به سال 1619 در پاريس به وسيلهء دو دانشور مارونى ، يوحناى خسرونى و جبريل صهيونى ، 88 معلّمان لغات شرقى ، انجام گرفته فقط ارزش تاريخى دارد . عنوان ترجمه جغرافياى نوبهاى است و همين عنوان دوباره
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 227
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٢٧