كه مقصود ميل فرنگى ، ايتاليايى ، يا عربى است . 103 همين آشفتگى ، در معناى منزل نيز هست كه همراه ميل به كار مىبرد . به هر حال توماشك مدلّل داشته است كه در مورد مسافتهاى كوتاه ، ميل از نظر ادريسى برابر هزار و پانصد و پنجاه و پنج متر است ، ( يعنى كمى كمتر از ميل عربى است كه طول آن برابر هزار و هشتصد و هفتاد و هشت متر است ) و منزل يكروزه بيست و چهار ميل است ( 5 / 37 كيلومتر ) و در صورت حركت تند سى ميل ( 46 كيلومتر ) ، و منزل دريايى در حدود صد ميل ( 155 كيلومتر ) است . 104 در تعيين مسافت راه خشكى ميان كيف و ولاديمير و ولنسكى چنان كه لويتسكى بتأكيد مىگويد ، مقياس ميل درست است 105 ولى مقياس منزل درست نيست ، زيرا به نظر او به هر حال از بيست ميل ، يعنى سى و يك هزار و يازده متر بيشتر نمىتواند بود . 106 مسلّم است كه ادريسى دربارهء بلاد ديگر ، مانند بالكان ، مطالب مفصّل به دسترس نداشته است . مثلا اطّلاعات وى دربارهء روس تكرار روايات ابن حوقل و جيهانى است كه آنها را به سه قبيله تقسيم مىكند 107 و از شهرهاى بزرگشان بجز كيف و نووگورود ، فقط از اسمولنسك نام مىبرد 108 كه بعضيها خواستهاند آن را با شهر تموتاراكان منطبق كنند . 109 روايت وى چندان بىمايه است كه گفتهء يكى از محققان كه : « منبع ادريسى دربارهء اروپاى شمالى و شرقى خوارزمى بوده است » در خور توجه نيست . 110 ادريسى هيچ يك از اقطار غير اروپايى را ، بجز آفريقاى شمالى ، بىواسطه نمىشناخته و نتوانسته دربارهء آن همچون اروپا با پرسشهاى پياپى مواد كافى فراهم كند . مطالب وى در اين زمينه ارزش چندان ندارد ، بلكه غالب محقّقان براى آن هيچ ارزشى قائل نيستند . به عقيدهء نالينو مطالب وى از بلاد آسيا و آفريقاى نامسلمان از بطلميوس مايه دارد كه از ترجمههاى عربى و متون دستكارى شدهء آن استفاده كرده است . 111 مژيك نيز به همين نتيجه رسيده كه اطّلاعات ادريسى از داخل افريقا چندان بر بطلميوس تكيه دارد كه دربارهء اين مناطق او را منبع مستقل نمىتوان شمرد . 112 با وجود اين قضاوتهاى سخت ، گاه بعضى مطالب مفيد نيز دارد . بعضى از مورّخان جغرافيا عقيده دارند كه ادريسى در زمينهء توصيف افريقا كوركورانه از بطلميوس پيروى نكرده و اكتشافات جغرافيايى قرن نوزدهم صحت توصيف او را از نيل غربى ، يعنى رود نيجر ، تأييد كرده است . وى از تجارت داخل افريقا اطّلاعات رسا دارد و از مراكز رونق تمدّن اسلامى چون غنا ، سلّا ، و تكرور نام مىبرد . 113 بىگفت و گو دربارهء خاور دور بر بطلميوس تكيه دارد و ريختهوفن 114 و يول ، پس از تحليل اطّلاعات وى دربارهء چين ، اين حقيقت را مدلّل داشتهاند . اطّلاعات وى از جنوب شرقى آسيا و از جمله هند ، بسيار ناچيز و آشفته است . 115 بسيارى از نامهاى جغرافيايى اين قسمت از
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 230
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٣٠