روژه زندگى وى دستخوش آشفتگى شد ، ولى ظاهرا در ايّام پيرى به سبته ، مولد خود ، بازگشت و در آنجا به گفتهء مرجّح به سال 1160 / 650 ه . درگذشت . 61 پر رونقترين دوران زندگى ادريسى در شهر پالرمو گذشت . كتاب بزرگ وى نزهة المشتاق فى اختراق الآفاق نيز آنجا به وجود آمد . 62 انديشهء كتاب به دوران شكوه تمدّن سيسيل در حكومت نورمانها مايه گرفت و به همّت روژه دوّم وجود يافت . اين مطالب را خود وى در مقدّمهء كتاب ضمن سخن از نقش پادشاه نورمان در اين كار و اينكه انديشهء كتاب جغرافيا چگونه و در چه شرايطى صورت عمل گرفته با عباراتى زنده بيان مىكند و از پس تمجيد رعايتگر و ولينعمت خود گويد :
يكى از معارف و الا و تمايلات شريف و عالى وى آنكه چون قلمرو ملكش وسعت گرفت و همّت اهل دولتش فزون شد و بلاد روم اطاعت او كرد و مردمش زير فرمان و قدرت وى در آمدند ، خواست تا كيفيت بلاد خويش را از روى حقيقت و يقين و بصيرت بشناسد و حدود و راههاى آن را به خشكى و دريا بداند كه در كدام اقليم است و درياها و خليجهاى خاصّ آن چيست . ديگر بلاد هفت اقليم را نيز كه گويندگان بر آن اتّفاق دارند و راويان و مؤلّفان به دفترها آوردهاند بشناسد و بداند كه هر يك در كدام اقليم است . از جست و جوى كتابها كه در اين فن تأليف كردهاند ، چون كتاب العجائب مسعودى و كتاب ابو نصر جيهانى و كتاب ابو القاسم عبد الله بن خرداذبه و كتاب احمد بن عمرو عذرى و كتاب ابو القاسم محمّد حوقلى بغدادى 63 و كتاب چاناخ بن خاقان كيماكى و كتاب موسى بن قاسم قردى و كتاب احمد بن يعقوب معروف به يعقوبى و كتاب اسحاق بن حسن منجّم و كتاب قدّامهء بصرى و كتاب بطلميوس قلوذى و كتاب ارسيوس انطاكى ، مطالب را مشروح و كامل و مفصّل نيافت ، بلكه در آنها مسامحه ديده بود . پس دانندگان اين مسائل را بخواست و با آنها به گفت و گو پرداخت . آنان نيز اطّلاعاتى بيش از آنچه در كتابهاى مذكور هست نداشتند و چون اين حال را بديد كس به ساير بلاد خويش فرستاد و دانندگان سفر كرده را بخواست 64 و مطالب را از آنها جمعا و فردا بپرسيد و هر چه را مورد اتّفاق بود ثبت كرد و نگاه داشت و هر چه را مورد اختلاف بود نديده گرفت و پانزده سال بدينگونه به سر برد كه هيچ گاه از نظر در اين فن و كشف مسائل و جست و جوى حقيقت آن باز نماند ، تا آنچه خواست انجام شد . آنگاه اراده كرد تا صحت گفتار قوم را دربارهء طول و عرض بلاد از روى يقين بداند . 65 پس لوح نقشهاى به حضور وى آوردند 66 و اجزاى آن را با مقياس آهنين امتحان كردن گرفت 67 و در كتابهاى مذكور نظر كرد و گفتار مؤلّفان را مقايسه كرد و در جمع آن بنگريست تا از حقيقت مندرجات آن آگاه شد . آنگاه بفرمود تا دايرهاى ضخيم و بزرگ از نقرهء خالص براى او
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 224
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٢٤