مشهورند نسبت دادهام . و هر چه در اين كتاب از سكونى نقل كردهام ، از كتاب ابو عبيد الله عمرو بن بشر سكونى است دربارهء كوههاى تهامه و محلهاى آنها ، كه اين همه نقل مىشود از ابو الأشعت عبد الرحمن بن عبد الملك كندى ، از عرّام بن اصبغ سلمى اعرابى . 42 در واقع بكرى روش عرّام بن اصبغ بدوى قرن نهم را كه سابقا از او سخن داشتهايم ادامه مىدهد ، و ظاهرا در اين رشته كتابى بزرگتر از اين نبوده است . عجب نيست اگر منابع بكرى همان آثار لغت شناسان نخستين باشد ، زيرا جست و جوى آن در فرهنگنامههاى انساب قبايل بىمورد است ، چنان كه در سالهاى اخير بلاشر 43 در اين صدد بوده و ، با اندكى اختلاف و با وصفى كمتر دقيق ، پندارهاى رنو را كه بتقريب يكصد سال جلوتر از او بوده تكرار كرده است 44 .
اگر فرهنگ بكرى نخستين كتاب از اين گروه است كه به ما رسيده ، نبايد پنداشت كه او نخستين كسى است كه در اين زمينه وارد شده ، زيرا به زحمت مىتوان او را پيشگام اين رشته در نوشتههاى جغرافيايى به حساب آورد ، ولى شايد او نخستين كسى است كه ترتيب حروف ابجد را به كار برده است - چنان كه در مقدّمهء كتاب خود بدان اشاره كرده و ما نقل كرديم - ، و هر چند اين روش به نظر ما آسان و معمولى مىنمايد نبايد فراموش كرد كه در اروپا نخستين فرهنگ جغرافيايى ( در فرهنگ اورتليوس « 4 » ) به قرن شانزدهم پديد آمد . 45 چنان كه دربارهء پيشگامان مطالعه دربارهء عربستان قديم ديديم ، جنبهء لغوى فرهنگ بكرى نيز بر جنبه جغرافيايى آن مىچربد و به جزيرة العرب بيشتر از همهء بلاد معروف ديگر مىپردازد . كوشش وى همه اين است كه نامهاى آمده در قرآن و حديث و شعر قديم و قصّههاى جنگهاى دوران اوّل را با شرح شواهد مربوط به آن توضيح كند . كتاب مقدّمهاى مفصّل دارد دربارهء حدود و مناطق و نواحى جزيرة العرب ، چون حجاز و تهامه و يمن . قسمت دوّم مقدّمه از قبايل عرب مقيم جزيره و مهاجرتهايشان سخن دارد . و وستنفلد ، كه چاپ كامل كتاب را به همت وى مديونيم ، دربارهء مقدّمه تحقيقى خاص دارد .
فرهنگ بكرى به نزد نسل اوّل خاور شناسان قرن نوزدهم اعتبار فراوان يافت . دوزى آن را منحصر به فرد مىداند كه با هيچ كتاب ديگرى در خور قياس نيست . 46 البتّه هر كه با تاريخ قديم عرب و جغرافيا و شعر جاهلى سر و كار دارد از اين مرجع بىنياز نتواند بود ، ولى نبايد فراموش كرد كه غالبا بر مطالب مدوّن تكيه دارد و جزيرة العرب ، در ميان مطالب آن ، مقام اوّل را اشغال كرده است . طبعا وقتى فرهنگ ياقوت به دسترس قرار گرفت شهرت و ارزش آن ناچيز
هامش
( 4 )Ortelius، جغرافيدان فلاندرى آلمانى تبار .