بوده كه به نيمهء دوم قرن دهم / چهارم ه . سفرى داشته ، ولى فرض وجود دو مؤلّف همنام را بايد به طور قطع به يك سو نهاد .
ابو عبيد عبد اللّه بكرى ، به گفتهء دوزى ، « بزرگترين جغرافى شناس اندلس است » . 20 آشنايى خاورشناسى روسى با وى از آنجاست كه وى قطعاتى از يادداشتهاى ابراهيم بن يعقوب را حفظ كرده است . تحقيق كونيك و روزن ، كه نسبت به دورانشان فتحى تازه بود ، تا حدّى بر ساير نواحى شخصيّت بكرى پرده افكند . فقط در سالهاى اخير پس از چاپ تأليفات ادبى او بود كه بار ديگر او را به ياد آوردند . بكرى شاگرد عذرى و ابن عبد البر بود و از آخرى اجازهء تدريس گرفت ، 21 ولى وى هم از لحاظ خاندان و هم از لحاظ شخصى به محيط ديگر وابسته بود . وى عالمى مشغول به حديث و فقه نبود ، 22 بلكه اديبى دلبسته به مسائل ادبى بود ، و لذّت و شراب را ناپسند نمىشمرد . كارمند و سياستمدارى و الا مقام بود و با اديبان روزگار خود چون ابن حيّان و ابن خاقان ، كه از نزديك مىشناختشان ، روابط استوار داشت . 23 نسبت وى به بكر بن وائل مىرسد .
پدر و جدش روزگارى امير دو شهر ولوه و شلطيش 24 بودند كه بر ساحل اقيانوس و غرب اشبيليه جاى داشت . وقتى اميران عبادى اشبيليه بر امارت نشين پدرش تسلّط يافتند بناچار آنجا را رها كرد و با فرزند خويش به قرطبه رفت كه پس از سقوط امويان اندلس تا مدّتى اهمّيّت خود را به عنوان مركز فرهنگى و پناهگاه اميران قدرت باختهء ولايات حفظ كرده بود . در آنجا بكرى درس خود را به پايان برد و بلكه به همين شهر انتساب يافت و قرطبى نيز ناميده شد . پس از آن مدّتى وزير امير آلمريا بود و به مأموريت سياسى به دربار معتمدين عباد ، امير شاعر ، به اشبيليّه رفت و چون معتمد به دست مرابطين هزيمت يافت ، بكرى بار ديگر به قرطبه بازگشت و فعاليّت ادبى را تا به هنگام وفات ، به سال 1094 / 487 ه . ادامه داد . 25 علاقهء وى به جغرافيا رنگ مستقل نگرفت ، بلكه به نسبت زياد مانع تمايلات ادبى او بود . بكرى به عنوان خبره در شعر و نثر فنى شهره بود و در اين باب رسائلى نوشت كه مجادلات وى با ابو على قالى ، لغت شناس معروف كه فرهنگ ادبى بغداد را به اندلس برده بود ، در آن انعكاس دارد . طبع بكرى دوستدار كتاب بود و به آن توجّه بيش از حدّ داشت و به گفتهء خودش به احترام كتاب پارچهاى روى جلد آن مىپيچيد . 26 با آنكه هرگز از اندلس بيرون نرفت دو كتاب در جغرافيا به جا نهاد ، كه شهرت فراوان يافت .
يكى از دو كتاب وى عنوان المسالك و الممالك دارد كه در آن به روش قديم از وصف راهها و منزلها سخن آورده و بلاد مختلف جهان اسلام را شرح داده است . تركيب كتاب جامع امّا اسلوب آن خشك است . هدف مؤلّف در مرحلهء اول جوابگويى به نيازمنديهاى ادارى بود ، ولى استطرادهاى دلچسب و گاه مدارك مهم دارد . به چند علّت ، و از جمله نداشتن نقشه ، كتاب
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 218
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢١٨