رشتهاى از علوم ، كه ديگرى نيك مىدانسته ، شاگرد او شود . عذرى به سال تسلّط آلفونسوى ششم بر تولد و درگذشت . امتياز بزرگ وى بر ابن عبد البر تنها به سفر مشرق نيست ، بلكه از اين جهت نيز هست كه وى نه سال در مكّه به سر برده است . 9 بنا بر اين معقول است كه اطّلاعات جغرافيايى او عميق باشد و نه تنها بر مطالب مدوّن كتب بلكه بر مشاهدات شخصى نيز تكيه كرده باشد . معلوم نيست كدام يك از اين دو جهت بيش از ديگرى او را به تأليف كتابى خاصّ جغرافيا وادار كرده ، اما از عنوان كتاب او ، نظام المرجان فى المسالك و الممالك ، معلوم مىشود كه محتملا به ميراثى كه خوب مىشناسيم تعلّق دارد . تا كنون نسخهاى از اين كتاب به دست نيامده اما براى مؤلّفان بعدى كاملا شناخته بوده و ديگران نيز قطعات بسيار از آن نقل كردهاند . « 2 » عذرى استاد بكرى معروف بود 10 كه پس از اين تا حدى بتفصيل از او سخن خواهيم داشت .
بنا بر اين عجب نيست اگر كتاب وى يكى از منابع اساسى مؤلّفات بكرى در زمينهء جغرافيا بوده است . نيز قزوينى كيهان نگار تقريبا همهء مطالب مربوط به اسپانيا 11 و اروپاى غربى را از او گرفته است . 12 ادريسى نيز به او مراجعه كرده 13 و ياقوت وى را خوب مىشناخته و در توصيف وطن وى ، داليس ، و توابع آلمريا ، بتفصيل از او نقل مىكند . 14 گر چه ياقوت عنوان كتاب را مىدانسته 15 اما ظاهرا بدون واسطه از آن استفاده نكرده و تنها موردى كه از او سخن مىكند هنگام گفت و گو از شاگردش ، ابن حزم ، است . 16 بنا بر اين به اشكال مىتوان وصفى كلّى از اين كتاب به دست داد . اما از خلال قطعات منقول معلوم مىشود كه در آن به عجايب مختلف توجّه خاص بوده است . 17 به اعتقاد من ، كتاب چنان كه بعضيها پنداشتهاند خاصّ اندلس نبوده و قطعاتى كه ياقوت از آن نقل مىكند در واقع مربوط به مكّه است . بىگفت و گو كتاب از گروه « المسالك و الممالك » است ، ولى مقصود اين نيست كه با مكتب كلاسيك جغرافيايى مشرق ارتباط بىواسطه داشت ؛ زيرا چنان كه در ضمن سخن از شاگرد مشهور وى ، بكرى ، خواهيم ديد اين رشته در اندلس تغيير اساسى يافته بود .
پيش از آنكه دربارهء بكرى سخن كنيم ، مىبايد بار ديگر انكار وجود شخصى جدا به نام ابراهيم طرطوشى را ، چنان كه ياكوب 18 ضمن سخن از مسافر آلمان و سرزمين صقلابيان پنداشته ، تأييد كنيم . چيزى كه بيشتر مايهء اشتباه شده اين است كه كرامرس او را به قرن يازدهم مىبرد و تاريخ وفات او را با وفات عذرى به يك سال مىداند : ( 1085 / 478 ه . ) . 19 چنان كه در موقع خود ديديم ، كوالسكى مدلّل داشته كه در واقع ابراهيم طرطوشى همان ابراهيم بن يعقوب
هامش
( 2 ) استاد مصرى ، عبد العزيز الاهوانى ، به متنى از عذرى در جغرافياى اندلس دست يافته كه ظاهرا ناتمام است ، و اكنون مشغول آماده كردن آن براى چاپ است . - مترجم عربى .