نداشت ، فقط كوششهايى براى نزديكى به جغرافياى فلكى انجام شد . مثلا در نسخهء دستكارى شده كتاب ابن حوقل مربوط به سال 1064 نقشهء جهان مدوّر نيست ، بلكه شكل بيضوى دارد و اين با انديشهء نجومى معمورهء زمين سازگار است . 1 تكامل دانش جغرافيا در اندلس كندتر از مشرق بود . از قرن يازدهم نمونههايى كه در مشرق به صف دوّم رفته بود - اگر نگوييم از ميان رفته بود - مورد توجّه قرار گرفت .
نمودار جالب اين سخن محدّث معروف اندلس ، ابن عبد البر نمرى قرطبى است ( 978 - 1071 / 368 - 463 ه . ) كه به عنوان دانشمند حديث شهرت فراوان به دست آورد . وى در قرطبه كه هنوز شكوه پايتخت غربى خلافت را حفظ كرده بود دانش آموخت ؛ هرگز از اندلس بيرون نرفت و در شاطبه بتقريب در نود سالگى در گذشت . 2 مؤلّفات وى در حديث شهرت فراوان يافت و ظاهرا با مسائل ادبى نيز بيگانه نبود . شاهد قضيّه يكى از تأليفات ادبى اوست و شرح معروفى كه بر اشعار ابو العتاهيه ، شاعر زهد دوران عباسى ، نوشته است . كتاب وى كه ممكن است به جغرافيا يا به تعبير درستتر ، به نژاد نگارى مربوط باشد ، به حديث بيشتر از ادب پيوسته است .
عنوان مطنطن كتاب كه گاه با اختلاف در منابع آمده چنين است : القصد و الأمم فى التعريف بأصول العرب و العجم كه در واقع رسالهاى كوچك است و حدود بيست صفحه دارد و تقريبا چيزى از عرب نمىگويد ، بلكه فقط از اقوام بيگانه كه نامشان در حديث آمده سخن دارد . بعضى از مطالب آن از « عهد قديم » و نيز از افسانهء اسكندر ذو القرنين گرفته شده و در اين جهت تا حدّى با روايات مسعودى هماهنگ است . به گمان نولد كه ، رساله ، ذيل كتابى بزرگتر از ابن عبد البر در انساب قبايل و صحابه بوده و ارزش علمى قابل ملاحظه ندارد . 3 اين گونه تأليفات را كاملا شناختهايم كه مكمّل كوششهاى نخستين به منظور تفسير حديث پيغمبر ، به صورت جغرافيايى ، است و از دوران ابن عباس آغاز شده است كه البتّه بعضى از مطالب پراكندهء آن اگر چنان كه بايد تحليل شود در قلمرو جغرافيا تا حدّى سودمند تواند بود . شفر قطعهاى از رسالهء ابن عبد البر را كه مربوط به مردم چين است با ترجمهء فرانسهء آن منتشر كرده و بتأكيد گفته كه در آن اشارهاى ظريف به عبادت نياكان و نيز انديشهاى از وجود قبايل آينو در شمال چين هست 4 و شايد حق با اوست . فران در اين نكتهء اخير ترديد دارد ، ولى دربارهء ارتباط چين با مردم مالايا از متن ابن عبد البر شاهد آورده است . 5 مؤلّف ديگرى كه از نظر ما مقامى معتبر دارد ، يعنى احمد بن عمر عذرى ( 1003 - 1085 / 393 - 478 ه . ) 6 كه شاگرد و استاد ابن عبد البر 7 و شاگرد و استاد ابن حزم معروف بوده 8 به همين محيط وابسته است و همگى فرزندان يك دوران بودهاند و مانعى نبود كه يكيشان در
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 216
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢١٦