چون بلاد اسلامى با دقّت ببيند . دانستن اين مطلب كه آيا نامهء وى منحصر به وصف اين قسمت از سفر بوده يا به قسمت ديگر نيز پرداخته آسان نيست ، ولى شايد اين نكته را كه ياقوت دربارهء وصف يافا به او مراجعه مىكند بتوان قرينه گرفت كه وصف راه تا مصر را نيز آورده است . 129 از منابع ديگر دانستهايم كه وى قسطنطنيه را نيز ديده 130 ولى اين كار مدّتهاى دراز پس از سفر مصر و شام انجام پذيرفته است .
بيشتر اهميت رسالهء وى از آنجاست كه به مواردى از زندگى اجتماعى و فرهنگى توجّه كرد كه غالبا عربان مسلمان بدان توجّه نداشتند ، مانند سخن از مردم نصارا و وضعشان با بيزانسيان و عادات و معابدشان و چيزهاى ديگر . با آنكه ابن بطلان اديب و شاعر بوده نامهء وى اسلوبى ساده دارد كه نشان تكلّف در آن نيست ؛ البتّه بجز آغاز نامه كه مانند معمول ، عبارات تكلّف آميز خطاب به گيرنده دارد . بىگفت و گو نامهء ابن بطلان نمودار مشاهدات زنده و بىواسطه از آن دوران آشفته است كه قدرت خليفه از بغداد و حومه نمىگذشت و حلب زير حكومت مرداسيان و انطاكيه در دست بيزانسيان بود و فاطميان بر مصر تسلّط داشتند . با وجود اين ، چنان كه ديديم آزادى سفر نه فقط در داخل جهان اسلام بلكه حتى ما بين دولت بيزانسى و قلمرو اسلام برقرار بود . 131 به دوران بعد ، يعنى در عصر سلجوقيان ، كتابى به زبان عربى به وجود آمد كه از لحاظ جغرافيا بسيار مهم است و آن ديوان لغات الترك محمود كاشغرى بود 132 كه به گفتهء بار تولد « تنها كسى است كه به عربى دربارهء آسياى ميانه بر اساس اطّلاعات شخصى ، و نه به اعتماد بر منابع مكتوب ، چيز نوشته است » . 133 خود او مىگويد كه تأليف كتاب در بغداد ما بين سالهاى 1072 - 1074 / 464 - 466 ه . انجام گرفته است . 134 گر چه تنها نسخهء موجود كتاب از روى نسخهء اصلى خط مؤلّف گرفته شده ، باز هم اين اختلاف تاريخ مايهء شبهه است . با توجّه به مطالب كتاب شك نيست كه تاريخ تأليف آن به نيمهء دوم قرن يازدهم مىرسد . به هيچ وجه نمىدانيم كه چرا كتاب در بغداد تاليف شده است . اطّلاعات ناچيز دربارهء مؤلّف را بايد از متن كتاب بيرون آورد .
معلوم مىشود مؤلّف زبان عربى را خوب مىدانسته ، در صورتى كه خود ترك بوده و شايد با خاندان قراخانيان كه در مشرق حكومت داشتهاند منسوب بوده و پدرش با شهر برسخان نزديك درياچهء ايسيك كول ارتباطى داشته است . وى در دشتهاى آسياى ميانه بسيار سفر كرده ، و در ولايت تركان گشته و تقريبا همهء لهجههاى تركى آسياى ميانه را ياد گرفته است . 135 كتاب وى از لحاظ لغت اهميت بىمانند دارد ، كشف كتاب جزو مجموعهء علّامه معروف ترك ، على اميرى ديار بكرى ( 1857 - 1904 ) ، 136 و چاپ آن در اثناى جنگ جهانگير اول ( 1914 - 1916 / 1333 - 1335 ه . ) در تاريخ مطالعهء لهجههاى تركى حادثهاى بسيار مهم تلقى شد ، ولى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 212
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢١٢