از جيهانى استفاده كرده است . مطالب جغرافيايى كتاب به صورت ملاحظات كوتاه با قصّههاى مفصّل بسيار فراوان است ، ولى استخراج اين مطالب چون استخراج مطلب از كتابهاى نظير آن مستلزم تلاش بسيار است كه بايد يا از فهرست كمك گرفت و يا به طور جداگانه در فصول خاص هر معدن و فلز كنجكاوى كرد .
كتاب الصيدنة فى الطب ، كه آخرين تأليف بيرونى است و شايد آن را تمام نكرده ، از همين نوع است و همين سالهاى اخير نسخهء خطى منحصر به فرد آن در شهر بروسه از تركيه به دست آمده و هنوز هم به كمك مقدّمهء آن كه از طرف ماكس مايرهوف چاپ شد ، شناخته مىشود . 96 چنان كه از پيش گفتيم هدف بيرونى از اين كتاب گفت و گو از خواصّ طبى داروها نبوده و چون خويشتن را متخصّص در اين مسائل نمىدانسته ، از خبره و بصيرت يكى از آشنايان كمك گرفته است . 97 بعضى از قطعات كتاب كه تا كنون انتشار يافته اهميت كامل آن را نه فقط نسبت به موضوع بحث ، بلكه براى مسائل ديگر و از جمله جغرافيا نشان مىدهد . ترجمهء كتاب به زبان فارسى نشانى از وسعت انتشار آن است . مايرهوف پس از تحقيقى عميق ، اعتقاد دارد كه اين كتاب دليلى ديگر است كه بيرونى در همهء قرون وسطا از لحاظ عمق تفكّر و قوّت استدلال بىنظير بوده است . 98 جغرافى شناسان متأخّر با اين گونه اطّلاعات بيرونى مأنوس بودهاند و چنان كه در مورد ياقوت و ابو الفدا و مقريزى ديديم ، از آن استفادهء فراوان كردهاند ، ولى كسى به تكميل نظريّات اصيل و بىنظير وى يا تحقيق پيرامون آن برنخاسته و در قرون بعد صورت عمل نگرفته است و اين مطلب بخصوص در مورد طرح هندسى او براى كيفيّت تصوير در نقشه نگارى ، 99 چون ديگر ابداعات اين عقل بىمانند ، صادق است . سرنوشت وى در اروپاى قرون وسطا به مراتب بدتر از اين بود . ظاهرا اندلس مؤلّفات او را به خوبى نشناخت . از قرون يازدهم تا سيزدهم بيشتر مؤلّفات بزرگ دانشوران عرب زبان به لاتينى ترجمه شده ، ولى مؤلّفات بيرونى همچنان ناشناس مانده بود . 100 گويى مضحكهء تقدير شده بود زيرا بازتاب واژگونهاى از آوازهء او به زبان فرانسه راه يافت و چنان كه از قاموس فرهنگستان فرانسه 101 چاپ 1931 معلوم مىشود ، آليبورون از اين عبارات ، بيرونى را منظور داشته كه گويد : « انسان يا حيوان نادان و احمق و مضحك و خر » .
از اينجا معلوم مىشود كه در واقع دانش اروپايى بيرونى را در قرن نوزدهم كشف كرده و فقط در ده سال اخير مواد لازم براى شناخت منزلت او فراهم آمده است . تنها روزن در ايّام خويش حق وى را ادا كرد و اكنون نيز يك دانشمند جوان كه مؤلّفات او را خوب مىشناسد ، يعنى كراوزه ، به حق دربارهء او مىگويد : « بدين سان بيرونى را خستگىناپذير مىبينم ، دانشمندى بود كه هدفهاى و الا داشت و ديگران را به كوشش وا مىداشت . در دروس علمى خود
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 207
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٠٧