نهم قرن پيش آن را به انگليسى ترجمه كرد و با متن عربى انتشار داد ، و مبناى كار او نسخهاى مربوط به سال 1159 / 554 ه . و منقول از نسخهء خطى مؤلّف بود .
اين كتاب را يك كتاب جغرافيايى به معنى محدود كلمه نمىتوان دانست . هدف واقعى مؤلّف از عنوان كامل كتاب معلوم مىشود كه چنين است : تحرير ماللهند من مقولة مقبولة فى العقل أو مرذولة ، 91 از اين قرار گفت و گو از تمدّن روحانى هند ، از نظر مؤلّف در مرحلهء اول است ، و كمى از هشتاد فصل كتاب با مطالب جغرافيايى ارتباط دارد . مقدمهء كتاب ، هند را به طور كلى عرضه مىكند ، فصل هجدهم شامل ملاحظاتى پراكنده از زمين و رودها و اقيانوس محيط و وسعت اقطار مختلف است . در فصل بيست و پنجم از رودهاى هند و منابع آن سخن مىرود .
مقدار بسيار فراوانى اطّلاعات مربوط به جغرافياى انسانى را كه در كتاب پراكنده است ، و نيز فصول مهمّى را كه از ديانت هند و زندگى معنوى آن سخن دارد ، به اين مطالب بايد افزود . 92 چيزى كه اهمّيّت استثنايى دارد ، اينكه بجز مقدار فراوان مطالب جغرافيايى كه در كتاب هست ، نمودارى دقيق از تصوّرات جغرافيايى و كيهانشناختى هندوان به دست مىدهد 93 و در نتيجه بسيارى از مسائل مربوط به نخستين مرحلهء تاريخ علوم و نوشتههاى جغرافياى عرب را روشن مىكند . روش عرضهء مطلب در همهء فصول يكسان است . نخست ملاحظات كلّى مؤلّف است و به دنبال آن ، گلچينهاى موثّق از مؤلّفات هند ، سپس مطالب آنان را با نظريّات مسلمانان و يونانيان و ايرانيان مقايسه مىكند و نظريّات كم نظير خود را بر آن مىافزايد . مطالب علمى آن منحصر به فرد است و كتاب همتا ندارد . 94 از بيرونى دو كتاب بزرگ ديگر مىشناسيم كه مربوط به ده سال اخير زندگانى اوست ، زيرا به دوران سلطنت مودود ( 1041 - 1048 / 432 - 440 ه . ) ، نوادهء محمود غزنوى ، تأليف شده كه به يك سال با بيرونى درگذشت . يكى دربارهء معادن است با عنوان كتاب الجماهر فى معرفة الجواهر كه از معادن و فلزّات بخصوص سنگهاى گرانبها سخن دارد و از پنجاه گوهر ، هر كدام در يك فصل ، گفت و گو مىكند . همين سالهاى اخير كرنكو خاورشناس اين كتاب را در حيدر آباد منتشر كرد ( 1937 / 1355 ه . ) و نسخهء چاپى تصوّر روشنى از كتاب به دست مىدهد .
نيز تعدادى مقالات و تحقيقات اهمّيّت مطالب آن را نه فقط از لحاظ علمى صرف ، بلكه از لحاظ تاريخ تمدّن نيز روشن كرده است . 95 در اين كتاب ، بيرونى ضمن تحقيقات خويش ، بر اساس تجربهء دراز و معرفت كامل ، نوشتهء علمى را با ادب به معنى خاص كلمه در آميخته و در اين زمينه به ادب عربى بس نكرده ، بلكه به ادب زبانهاى ديگر نيز جايى داده است . تحقيق گرانقدرى كه محمد يحيى هاشمى در اين باب كرده تصوّرى از منابع وى به دست مىدهد و معلوم مىدارد كه از ميان مؤلّفات جغرافيايى اصيل مخصوصا از مؤلّفات مكتب كلاسيك و نيز
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 206
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٠٦