نسبت به احكام نجوم خوشبين نبوده و گاه به تحقير آن پرداخته است ، ولى گفت و گو نيست كه وى چون همهء منجّمان ( به معنى نجوم شناسان ) آن عصر و عصر ميانه ، نقش نجوم بين را نيز ايفا مىكرده است . اين سخن كه وى نجوم بين رسمى دربار محمود غزنوى بوده و بعضى از منابع متأخّر پنداشتهاند ، درست نيست ، ولى در موارد خاص در اين نقش ظاهر شده و - همچون در كتاب التفهيم - مىخواسته است زمينه را براى تسلّط مطالب عقلانى مهيّا كند . 85 ياقوت بجز فصل درياها به طور كلى از اين كتاب بيرونى استفادهء بسيار كرده است . خلاصهاى كه ويدمان فراهم كرده 86 انديشهاى از مقدار دين ياقوت به بيرونى به دست مىدهد . ابو الفدا نيز آن را خوب مىشناخته است . 87 نشانهء وسعت انتشار كتاب تعداد فوق العادهء نسخههايى است كه از آن به جا مانده است . رمزى رايت يكى از اين نسخهها را كه بهتر از بقيه نيست به سال 1934 عينا با چاپ افست همراه با ترجمهء انگليسى چاپ كرده است . مبناى اين نسخه ، متن فارسى كتاب است . « 4 » هنوز كيفيّت ارتباط متن عربى و فارسى روشن نيست و هر چند گفتهاند كه هر دو به قلم بيرونى است 88 با اطلاعى كه از نظر وى دربارهء زبان فارسى داريم مىبايد اين قضيّه را با احتياط كامل تلقى كنيم .
كتاب التفهيم به خلاف ديگر مؤلّفات بيرونى نه به يكى از فرمانروايان ، بلكه به بانويى از خوارزم به نام ريحانه دختر حسين ، پيشكش شده كه ظاهرا به علوم دقيقه علاقهء فراوان داشته و توان پنداشت كه از خاندان حكومت خوارزم بوده و چون محمود از خوارزم كوچشان داد به غزنه رفتند . اما اين سخن كه بيرونى هنگام تأليف كتاب در خوارزم بوده است اساسى ندارد . 89 قالب كتاب با ديگر مؤلّفات بيرونى اختلاف دارد و به صورت سؤال و جواب عرضه شده است و اين ترتيب چنان كه مؤلّف گويد : « نكوتر و براى تصوّر آسانتر است » . 90 و گويا بيرونى حق داشته زيرا كتاب ، فرهنگ گونهاى است كه تعدادى از علوم آن عصر را ساده كرده ، و چنان كه از تعداد نسخههاى موجود معلوم مىشود رواج فوق العاده يافته بوده است .
اما آن كتاب بيرونى كه در محافل علمى اروپا ، شهرت و افتخار براى وى به وجود آورد ، يعنى كتاب ماللهند ، از باب ديگر است و در نوع خود تا به روزگار ما يكتا مانده است . نياز نيست كه بتفصيل از آن سخن كنيم ، چه بيش از پنجاه سال پيش روزن تحليلى دقيق از آن به دست داده و اكتشافات نيم قرن بعد ارزش آن را تأييد كرده و هنوز هم تازگى و رونق آن از ميان نرفته است . آشنايى محافل علمى با اين كتاب از همت زاخاو خاورشناس بود كه در دههء
هامش
( 4 ) اين متن را استاد جلال همائى ، در تهران چاپ كردهاند . و از مقدمهء ايشان معلوم مىشود كه هيچ گونه شكى ندارند كه اين متن فارسى نوشتهء خود بيرونى است - مترجم عربى .