كتاب دوم وى از لحاظ زمانى ، مربوط به مسائل جغرافياى نجومى به معنى محدود كلمه است ، با عنوان تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن كه تنها نسخهء خطى آن كه ظاهرا به خط مؤلف و مربوط به سال 1025 / 416 ه . است در استانبول محفوظ مانده است . 62 در مقدمهء كتاب از عرضهاى جغرافيايى و اختلاف در تعيين طول جاها و تطبيق روشهاى معمول سخن مىرود ، 63 آنگاه بيرونى بيان مىكند كه عربان در تعيين فواصل سه روش داشتهاند : يا محاسبات بطلميوس را چنان كه هست گرفتهاند ، يا طبق نظريات وى رصديابى كردهاند ، يا از سفر جهانگردان و سير پست مايه گرفتهاند . بيرونى در فعاليت علمى خويش از روشهاى سهگانه تبعيت كرده و مشاهدات خود را دربارهء ناحيهء شرقى ايران به كار برده است 64 و چون هميشه تاريخ تدوين مشاهدات خود را معين كرده كارهاى او را از لحاظ زمانى با دقت كامل تعقيب مىتوان كرد . 65 بيرونى در همين كتاب استطراد جالبى دارد كه ضمن آن به حق ، وسعت افق جغرافى شناسان مسلمان را نسبت به مؤلّفان يونان بيان مىكند و اين نتيجه وسعت قلمرو جغرافيايى مسلمين است ، زيرا تمدن اسلامى افقى بسيار وسيع و گسترده دارد . اين است كه به گفتهء او « قلمرو اسلام از مغرب به اندلس ، از شرق به حدود چين و اواسط هند ، از جنوب به حبشه و ديار زنگ ، و از شمال به قلمرو تركان و صقلابيان محدود بوده است » . 66 بعضى از قسمتهاى كتاب اهمّيّت دارد كه چون چاپ نشده ، قضاوت دربارهء آن جز از خلال مطالب پراكنده ميسر نيست . نظريات بيرونى در اين كتاب دربارهء زمين شناسى خوارزم قديم ، بسيار گرانقدر است و وسعت ديد و حريت فكرى كم نظير او را نشان مىدهد . 67 به قرن پانزدهم / نهم ه .
مقريزى ضمن سخن از كوشش قدما براى حفر يك كانال ميان درياى سرخ و مديترانه ، به كتاب بيرونى استشهاد مىكند . 68 از ميان مؤلّفات بزرگ بيرونى سه تا را بهتر از همه مىشناسيم كه بتقريب مربوط به يك زمان يعنى حدود سال 1030 / 421 ه . و سال وفات محمود غزنوى است و از همه معروفتر القانون المسعودى فى الهيئة و النجوم است كه به جانشين محمود پيشكش كرده و شهرت وى در مشرق بر آن تكيه دارد . 69 اين كتاب تا سالهاى اخير چاپ نشده بود و اين كار به همت كراوزه ، خاورشناس آلمانى ، انجام گرفت 70 ولى پيش از آن پيوسته دانشوران بدان مراجعه مىكردند ، و از خلال قطعات نقل شده مىتوان تصوّرى از آن داشت . ويدمان دو فصل از آن را ترجمه كرده : 71 فصل نهم در توصيف ساكنان زمين و حدود اقليمها كه به ترتيب درجات طول و عرض است ، و فصل دهم كه جدول طول و عرض نقاط مختلف را بيان مىكند . الگو و سرمشق كار قانون كتاب مجسطى بوده و ضمن دوازده باب ، خلاصهاى از علم نجوم با محاسبهء تقويم ،
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 203
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٢٠٣