فصل 9 بيرونى و جغرافى شناسان مشرق به قرن يازدهم / پنجم ه .
آغاز قرن يازدهم / پنجم ه . براى دانش اسلامى درخشان بود . به سال 1000 / 390 ه . علامهء جوان ، بيرونى ، تأليف كتاب معروف خود آثار الباقيه را ، كه در همهء نوشتههاى شرق نزديك نظير ندارد ، به سر برد . بتقريب در مدّت نيم قرن پس از اين تاريخ ، بيرونى كتب بسيار در رشتههاى مختلف دانش به وجود آورد و توان گفت كه با كتاب خويش دربارهء هند به اوج رسيد . به طورى كه روزن ، پنجاه سال پيش دربارهء آن گفته : « اثرى است در نوع خود يكتا كه در نوشتههاى قديم و قرون ميانه در شرق و غرب همتا ندارد . » 1 دانشوران از نخستين مراحل شناخت علوم اسلامى به شخصيت بيرونى معترف بودهاند و كاترمر بتقريب نيم قرن پيش از روزن انظار را متوجّه او كرد ، 2 و هر چه دامنهء دانش وسعت گيرد و او و مؤلّفاتش بهتر شناخته شود شخصيّتش بزرگتر و والاتر مىنمايد . در روزگار ما سارتن نيمهء قرن يازدهم / پنجم ه . را از نظر دانش جهانى « عصر بيرونى » ناميده ، زيرا وى بزرگترين شخصيّت علمى آن دوران بوده است . هنوز هم اعتبار او در كار رشد است و مطالبى تازه به دست آمده كه استحقاق اين دانشمند منسوب به ما وراء النّهر را براى اين همه تجليل و تكريم ، مسلّم مىكند .
زندگى بيرونى آرامش و استقرار نداشت و به همين مناسبت بايد در مقابل حاصل درخشان و ميراث فراوانى كه به جا نهاده سر تعظيم و احترام خم كنيم . بيرونى دوم ذى الحجهء سال 362 ه . / چهارم سپتامبر 973 در محلى به نام بيرون در حومهء خوارزم تولّد يافت 3 و نسبت بيرونى از آنجا گرفت . اين كلمه در عربى با كسر باء خوانده مىشود [ بيرونى ] ، اما در فارسى باى زير دار كمى كشيده مىشود [ بيرونى ] و در يكى از نسخههايى كه به خط خويش نوشته اشارهاى بدين نكته توان يافت كه زبرى بر باى بيرونى نهاده تا صداى كشيدهء آن را كه در خط عربى