براى سرگرمى است ، ولى بعضى ديگر چنان زنده و دقيق است كه مطالبى مهم براى تحقيقات كارشناسان جغرافياى حيوانى به دست مىدهد . منابعى كه سبك « قصّههاى دريايى » را پديد آورده در كتاب تنوخى انعكاس دارد ، بدين سان در آثار وى نوشتههاى تاريخى با نوشتههاى هنرى و جغرافيايى درآميخته است . بجز « قصّههاى دريايى » كه مورد علاقهء عامّه بود ، در همين دوران رسالههايى به نام « راهمانى » [ راهنمايى ] پديد آمد كه توصيف راههاى دريا نوردى بود ، و يكى از آنها متعلّق به آخر قرن دهم / چهارم ه . و مؤلّف آن « معلّم » يعنى ناخدا خواشيرين يوسف اركى است كه در حدود سال 1009 / 400 ه . بر يك كشتى هندى در طول ساحل شرقى و جنوب شرقى افريقا دريا پيمايى كرده است . مؤلّفان قرن دوازدهم / ششم ه . از « راهمانى » وى استفاده كردهاند ، و اطّلاعات مربوط به او را ناخدايان بزرگ قرن پانزدهم / نهم ه . و معاصران واسكوداگاما و همراهان وى در سفر كشف راه افريقا به هند نقل كردهاند . 159 به قرن دهم / چهارم ه . در زمينهء نوشتههاى جغرافيايى پيشرفتهاى مهمّى رخ داد ، و بعضى آن را اوج جغرافياى عرب مىشمارند . مسلّم است كه در قرون بعد تعداد مؤلّفات كمتر نشد ، اما به طور قطع توان گفت كه هرگز بمانند اين دوران در يك زمان اين همه نويسندگان برجسته و آثار معتبر ، كه در قرن بيستم هنوز هم نفوذ آن بجاست ، به وجود نيامده است .
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 193
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٩٣