چنان كه آشنايى وى با منابع عربى كمتر از آن نبوده است . وى غالبا لغتنامهء خليل و مؤلّفات لغوى اصمعى را به كار برده و به كتاب الشّعر ابن معتزّ نيز مراجعه كرده است . كتاب وى دربارهء خراسان و ما وراء النّهر ، كه آن را بهتر از جاهاى ديگر مىشناخته ، اهميت خاص دارد و مطالب آن دربارهء اصطلاحات آبيارى اين سرزمينها بارها مورد تحقيق دانشوران روس قرار گرفته 135 و هنوز هم تا به روزگار ما ارزش واقعى دارد . كتاب به طور كلى ، چنان كه فان فلوتن گفته ، چنان منظّم و موجز است كه در مؤلّفات عربى كمتر نظير دارد . 136 جغرافيا به عنوان يك علم ، طبعا در مفاتيح العلوم جاى درجهء دوم دارد ، و مؤلّف فقط از جنبهء رياضى در آن بحث مىكند كه جزو باب نجوم ( باب ششم از مقالهء دوم ) است و جاى درجهء دوم را اشغال كرده 137 و در ضمن آن مؤلّف گزارشى بسيار سودمند از همهء اصطلاحات اساسى زبان عربى در زمينهء جغرافياى رياضى و نجومى مىدهد كه ما هنگام گفت و گو از مؤلّفات مكتب يونانى از آن سخن داشتهايم . اين باب به بركت ترجمه ويدمان ، مورّخ علوم عرب ، در دسترس كسانى جز عربشناسان نيز هست . 138 ابن نديم و ابو عبد الله خوارزمى همهء توجّه خود را به عنوان معطوف داشته بودند ، ولى در همان قرن دهم / چهارم ه . به تعدادى چشمگير از مؤلّفات ادبى و لغوى برمىخوريم كه آنها نيز با علم جغرافيا ارتباط دارد . در فصل اوّل اين كتاب ديديم كه بررسى اعلام جغرافيايى شعر جاهلى ، مؤلّفاتى چون كتاب جزيرة العرب يا كتاب جبال تهامه را پديد آورد ، و اينك به قرن دهم / چهارم ه . و به روزگار عبّاسيان به تعدادى از كتابهاى جالب از نوع « كتب الدّيارات » برمىخوريم كه در آنها اشعارى مربوط به ديرهاى مشهور با شرح آن فراهم آمده است .
بىگفت و گو اين ديرها نه به عنوان جايگاه عبادت مسيحيان ، بلكه از لحاظ توليد و فروش شراب مورد توجّه جامعهء عرب بوده است . در آنجا مىشد شراب خوب خريد و در باغ دير يا جاهاى مخصوص دور از چشم مقدّسان مسلمان مجالس ميگسارى به پا كرد . در اين مجلسها شاعران اشعار خويش را مىخواندند . گاهى نيز وضعى پر شور از خود مجلس در اشعارشان آمده كه در حكم تابلو دقيقى از زندگانى آن روزگار است . تعداد ديرها زياد بود و بسيار زود لغت شناسان متوجّه شدند كه لازم است دربارهء آنها ، همچون اماكن جزيرة العرب كه در اشعار آمده ، يك مرجع عام به وجود آورند . اهمّيّت موضوع را از اينجا توان دانست كه شمار كتب ديارات كمتر از بيست نيست 139 و مطالب فراوان و پر شور آن از زندگى فرهنگى و اجتماعى آن روزگار از خلال كتابى كه در همين نزديكيها دانشمند عرب ، حبيب الزّيّات ، منتشر كرده 140 به خوبى آشكار مىشود ، و به احتمال قوى اهميّت تحقيقى كه فيشر به سال 1929 / 1348 ه . وعده داده كمتر از آن نخواهد بود . 141
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 191
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٩١