مىشود كه پدرش در بغداد به تجارت كتاب اشتغال داشته است . ظاهرا وى در كار تجارت كتاب بارها همراه پدر خود به موصل رفته ، امّا اين پندار كه وى قسطنطنيّه را ديده - پندارى كه هنوز هم در محافل علمى روزگار ما تكرار مىشود - 124 مبنى بر اشتباهى است كه از مدّتها پيش روزن خاورشناس به رفع آن پرداخته است . از كتاب ابن نديم تمايلات شيعى او را احساس مىتوان كرد .
به سال 987 - 988 / 377 ه . ابن نديم به فكر افتاد تا كتابى براى ورّاقان و دوستداران كتاب تأليف كند و براى خويش هدفى معيّن كرد كه در مقدمهء كتاب آورده ، گويد :
اين فهرست كتابهاى همهء ملل است از عرب و عجم كه به زبان و خطّ عربى هست و اقسام علوم و اخبار مؤلّفان و طبقات و انساب و تاريخ مواليد و مدّت عمر و اوقات وفات و موطن و مناقب و معايبشان از آغاز اختراع هر علم تا به روزگار ما كه سال سيصد و هفتاد و هفت هجرى است . 125 ظاهرا ابن نديم در وهلهء اوّل مىخواسته به گفت و گو از علوم « غير اسلامى » بس كند . زيرا رونويس اوّل كتاب وى فقط چهار مقاله دارد كه ، بجز مؤلّفات عربى اصيل ، ترجمهء عربى مؤلّفات يونانى و سريانى و فارسى و هندى را كه مؤلّف مىشناخته فراهم آورده است . مقالهء اوّل خاص فلسفه و علوم قدماست كه در آن ، بجز فلسفه ، از منطق و رياضيّات و طب سخن دارد . مقالهء دوم مربوط به نوشتههاى داستانى و خرافى ، افسانههاى ملل ، و جادو است . مقالهء سوم شامل گفتار دربارهء تاريخ اديان و مذاهب و فرقههاى مختلف است . مقالهء چهارم در اخبار اهل كيمياست . ولى مؤلّف در همان سال شش مقاله ديگر بر كتاب افزوده و آن را به علوم اسلامى كه موضوع قسمت اوّل بوده اختصاص داده و آن را رونويس مفصل ( المسودّة الموسّعة ) ناميده و ضمن آن به ترتيب مؤلّفات مربوط به علم قرآن و نحو و تاريخ و شعر و كلام را آورده است . وى بتقريب تا آغاز قرن نهم / پنجم ه . همچنان بر كتاب خويش مىافزوده ، ولى تاريخ وفات او را نمىدانيم . ياقوت از رونويس مفصل كتاب ، عمل وزير مغربى ( متوفى به سال 1527 / 418 ه . ) ، 126 كه ظاهرا رواج فراوان داشته استفاده كرده است .
مسلّم است كه ابن نديم سرگذشت نويس نبوده بلكه فراهم آرندهء نام مؤلّفات در رشتههاى مختلف علوم ( كتابشناسى ) بوده است 127 و از اين رو مطالبى كه دربارهء سرگذشت اشخاص آورده بسيار ناچيز است ، زيرا توجّه وى به مؤلّفان بسته به مؤلّفاتشان بوده و در اين زمينه به حق مهارت خود را نشان داده است . ملاحظات وى دربارهء كتب اقوام مختلف ، و از جمله روس ، 128 شهرت فراوان يافته و براى كشف مشكلات آن كوشش بسيار شده است . وى به
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 189
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨٩