نامعلوم از پس آسياى صغير گفت و گو از « شهر زابج در هند » پيش مىآيد ، و كتاب به وصف بلاد ترك 98 و خزر ختم مىشود .
توصيفها عموما بسيار مختصر است و غالبا با تعيين محلّ جغرافيايى شهر ، يعنى بيان خطهاى طول و عرض همراه است . گاهى از فتح شهرى سخن مىرود و اطّلاعاتى كوتاه از جغرافياى طبيعى و سياسى مىدهد كه احيانا همچون قسمت مخصوص اندلس مفصّل مىشود .
اطّلاعات نژاد شناختى بسيار كم است ، 99 ولى فصول مربوط به ترك و خزر اهميّت خاص دارد .
با وجود اين ، در ضمن دو تحقيق خاصّ در پيرامون اين نكته ، معلوم شده است كه مطالب كتاب اسحاق بن حسين دربارهء ترك ، و خزر از مؤلّفاتى گرفته شده كه متن كامل آنها مستقلا يا به وسيلهء نقل در مؤلّفات ديگر به ما نرسيده است . اسحاق بن حسين مطالب خود را نه تنها از مكتب كلاسيك ، بلكه از اسلاف آن نيز مىگيرد ؛ نفوذ خوارزمى و ابن خرداذبه را بر او مىتوان ديد ، امّا روشن است كه به يعقوبى و ابن رسته بيشتر تكيه دارد . در فصول مربوط به خزر و ترك از ابن رسته بسيار روايت مىكند و بعيد نيست كه از كتاب مفقود جيهانى نيز روايت كرده باشد ، امّا به هر حال در اين مورد ، چنان كه پيشتر گفتيم ، كاملا محتاط بايد بود . 100 به اشكال مىتوان گفت كه نوشتههاى جغرافيايى متأخّر از تأليف اسحاق بن حسين خبر داشته است ، زيرا تا كنون دليلى بر اين نكته به دست نيامده است . نظريّهء نالينو ، كه ادريسى و ابن خلدون چيزى از آن گرفتهاند ، با اعتراض سخت رو به رو شده ، 101 زيرا تعيين منبع نامهايى كه اين دو مؤلّف آوردهاند به دلايل نيرومندتر و استوارتر احتياج دارد . از يكى از كتابخانههاى استانبول رسالهاى ديگر از همين مؤلّف به دست آمده ، ولى هنوز چيزى دربارهء آن منتشر نشده است .
در مصر فاطمى نيز كتابى پديد آمد كه در مؤلّفات بعدى نفوذ فراوان داشت ، امّا دربارهء آن فقط از قطعات متفرّق قضاوت مىتوان كرد . حسن بن احمد ( يا محمّد ) مهلّبى اثر خود را به عنوان كتاب المسالك و الممالك براى العزيز ، خليفهء فاطمى ( 975 - 996 / 365 - 386 ه . ) ، تأليف كرد و به همين جهت غالبا نام كتاب با عنوان كوتاه العزيزى ياد مىشود . 102 عنوان كامل كتاب اين انديشه را پيش مىآورد كه از نوع « المسالك و الممالك » بوده كه از پيش با آن آشنا شدهايم . از قطعاتى كه مؤلّفان متأخّر از آن نقل كردهاند معلوم مىشود كه بنياد كتاب بر توصيف راهها و بخصوص راههاى افريقا بوده است ، 103 و در قسمت سودان يكى از منابع اساسى ياقوت به شمار است 104 كه بيش از شصت بار از آن نقل مىكند . 105 قضيّه منحصر به افريقا نيست ، زيرا ياقوت دربارهء مواضع مختلف جزيرة العرب بارها به آن مراجعه مىكند . مهلّبى سامره را ديده است و ياقوت مشاهدات وى را دربارهء آثار آن نقل كرده 106 و از ميان منابع خود به وى توجّه خاص دارد ، او را همسنگ مقدّسى مىگيرد ، 107 و تأليف او را با هر دو عنوانى كه
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 186
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨٦