است . 79 بنا بر اين نوع جغرافياى آنان را به آسانى مىتوان حدس زد كه رسالهاى را به عنوان « الرسالة الخامسة فى العلوم التّعليميّة و الجغرافيا أى صورة الارض و الاقاليم » 80 خاص آن كردهاند ، كه در قسمت اوّل ، ميان نجوم و موسيقى ، جاى دارد يعنى جزو مجموعهاى عمومى است كه علوم رياضى و طبيعى را در بر دارد . و از اين جا مىتوان دريافت كه با خلاصهاى از جغرافياى نجومى و رياضى بر اساس مكتب يونانى ، يعنى نظريّات بطلميوسى ، سر و كار داريم .
در آغاز رساله اين نظريّه كه زمين مركز گيتى است تأييد مىشود ، 81 پس از آن از ربع مسكون 82 و اقاليم هفتگانه 83 هر يك جدا سخن مىرود ، و اين قسمت بيشتر رساله را مىگيرد . 84 پس از آن طبق معمول رساله ، با تعدادى استنتاجات تعليمى به منظور توضيح معنى باطنى ظواهر محسوس خاتمه مىيابد . يك قطعه از اين قسمت كه مربوط به خاور دور است و فران به تحليل آن پرداخته 85 نشان مىدهد كه مطالب چنان كه انتظار مىرود منقول از منابع ديگر است و اهميّت چندان ندارد . فهرست تقسيم اماكن مسكون به ترتيب اقليمها بر طبق معمول نسخههاى خطّى بسيار آشفته است ، 86 با وجود اين ، كيپرت ، نقشه شناس معروف ، كوشيده است تا بر اساس آن نقشهاى از دنيا بدان گونه كه اخوان الصفا تصوّر مىكردهاند ، آماده كند .
بجز قسمت خاصّ جغرافيا ، در رسائل ديگر نيز مطالب جغرافيايى پراكنده هست كه گاه بىاهميت نيست ، ولى بندرت از اصالت بهرهور است . نظريّهء ادوار كيهانى ( الادوار الكونية ) در رسائل اخوان الصفا نقش عمده دارد . اين دانشوران در تكامل نظريّات دنياى قديم و نظريّات دانشمندان هندو ، كه از پيش يادشان كرديم ، كوشيدهاند ولى بجز آن در زمينهء جغرافياى طبيعى 87 و هواشناسى نيز نظريّات تازهاى دارند . مثلا متوجّه شدهاند كه از انعكاس اشعّهء خورشيد بر سطح زمين پوستهء جوى گرمتر مىشود . دربارهء اصل چشمهها و رودها نيز تحقيق كرده 88 و از تغيير تدريجى محلّ خشكى و آب سخن كردهاند . و با اعلام اين نظريّه كه بمرور ايّام زمينهاى مزروعى به صحرا و صحراها به زمين مزروعى مبدل مىشود ، 89 و دشتها دريا و درياها دشت و كوه مىشود ، از زمان خويش بسيار جلوتر رفتهاند . در آغاز قرن بعد بيرونى كوشيد تا اين مطلب را با دلايل عينى ثابت كند .
رسائل اخوان الصّفا كه مطالب بسيار فراوانى را در قالبى ساده و ، بر كنار از اصطلاحات قلمبه ، آسان و همه كس فهم بيان مىكند رواج فوق العاده يافت . البتّه نه در ميان اهل تسنّن ، زيرا غزالى ، متفكّر بزرگ اهل سنّت ( متوفى به سال 1111 / 505 ه . ) ، استنتاجات آنان را گمراهى آشكار مىشمارد . 90 شهرت اخوان الصّفا با سرعتى كم نظير نه فقط از حدود موطنشان بلكه از حدود نوشتههاى عربى به معنى محدود كلمه نيز تجاوز كرد : از آخر قرن دهم / چهارم ه .
مسلمهء مجريطى ( اقليدس اندلس ) تعليماتشان را در آن ديار رواج داد . 91 به قرن سيزدهم /
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 184
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨٤