تسلّط آل بويه كه تمايلات شيعى داشتند ، سستى گرفته بود و جماعتى از متفكّران دين و فلسفه در بصره فراهم آمده 67 و با اشاره به يكى از حكايتهاى كليله و دمنه 68 عنوان اخوان الصّفا خلّان الوفا گرفته بودند . دانستن اين مطلب كه آيا جماعت مذكور قالبى مشخّص داشته يا نفوذ آن تا بغداد نيز مىرسيده آسان نيست ، ولى در ده سال اخير به طور قطع روشن شده است كه با محافل اسماعيلى ارتباطى داشته و پشتيبان مذهب آنان بودهاند . نبايد فراموش كرد كه استقرار قدرت فاطميان در مصر و جنبش دعوت اسماعيليان در خراسان مربوط به همين دوران بوده است . 69 جمعيّت مذكور براى نشر آراى خود پنجاه و يك رساله تأليف كرد كه از مؤلّفان آن ياد نشده بود ، و در اين رسائل براى نزديك كردن مسائل عقلى و نقلى و تأسيس يك فلسفهء تازهء دينى كوشش شده بود . 70 اين دايرة المعارف بىنظير در آغاز نيمهء دوم قرن چهارم هجرى ( دهم ميلادى ) 71 و به هر حال نه پس از سال 983 / 373 ه . انتشار يافت زيرا ابو حيّان توحيدى ، فيلسوف و اديب معروف ، كه وصفى دقيق از اين جماعت و ، چنان كه معمول اوست ، نه بىتمسخر به دست مىدهد 72 كاملا با رسائل مذكور آشنا بوده است . رسائل اخوان الصّفا همهء علوم متداول آن عصر را از تربيتى و دينى و فلسفى در بر دارد و آشكارا به مكتب يونانى متمايل است . 73 مطالب دقيقا انتخاب شده و فرهنگ يونانى بنياد كار است . ولى دوگانگى عرفانى يونانى و نظريّات ايرانى دربارهء عنايت الهى نيز بر آنها نفوذ دارد . 74 از نظر آنان در قلمرو دانش يونانى و حتّى در مباحث كلّى وجود ارسطو نسبت به هرمس ، سقراط ، افلاطون ، و فيثاغورث ، كه به نظريّهء او دربارهء اعداد اهميّتى خاص مىدهند ، در صف دوم جاى دارد . 75 معرفت ايشان از فلسفهء يونان در مقايسه با كندى و فارابى بسيار سطحى مىنمايد . 76 در بعضى از نسخههاى خطّى بر رسالهء بيست و يكم كه دربارهء حيوانات است رسالهء رمزى شگفت آورى به عنوان « فى شكوى الحيوانات من الانسان امام ملك الجنّ » افزوده شده 77 كه به منزلهء خلاصهء همهء افكار اساسى رسائل و از جمله افكار جغرافيايى است ، و از لحاظ ادبى اهميّت فوق العاده دارد و در اسلوب آن ، كه از زبان حيوانات سخن مىگويد ، نفوذ كتاب كليله و دمنه را كه اسم جمعيت از آن گرفته شده مىتوان ديد .
رابطهء علومى كه فرهنگنامهء از آن بحث مىكند با يكديگر در تعداد رسائلى كه به هر علم اختصاص دادهاند نمايان مىشود . چهارده رساله خاصّ رياضيات و منطق است ، علوم طبيعى هفده رساله ، ما بعد الطّبيعه و علم النّفس ده رساله ، و تصوّف و احكام نجوم و سحر يازده رساله دارد . 78 انديشهء بنيادى اين تأليف جمعى را مىتوان چنين خلاصه كرد كه هر چه در عالم زيرين رخ مىدهد ، انعكاس جهان برين است ، و آنچه بر زمين رخ مىدهد تابع حركت ستارگان
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 183
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨٣