كرده است . 41 حاجى خليفه كه عبارات مقدّمهء كتاب را نقل مىكند - و گويا مرجع وى نسخهء خطّى استانبول بوده است - دربارهء آن گويد :
كتابى است مفيد و از خرافات پير زنان و دروغهاى قصّه پردازان به دور ، و از آغاز خلقت و انجام آن احاديث درست دارد . از اثبات قديم سخن مىكند و سپس آغاز خلقت و حكايات پيمبران و اخبار اقوام و تاريخ شاهان و خليفگان را تا به زمان خود مىآورد ، در بيست و سه فصل كه يك مجلد است . 42 در چاپ يوار ، كه به سال 1877 / 1294 ه . نسخهء خطى استانبول را كشف كرد و در فاصلهء 1899 - 1919 / 1317 - 1338 ه . كتاب را با ترجمهء فرانسهء آن در شش جلد بزرگ انتشار داد ، 43 مىبينيم كه كتاب بيست و دو فصل دارد كه از لحاظ اهميت و تفصيل با يكديگر تفاوت دارند . فصل اوّل به صورت مقدّمه از طرق و حدود معرفت سخن دارد ، فصل دوم و سوم خاصّ الهيّات ، فصل چهارم مربوط به نظريّهء نبوت ، و فصل پنجم راجع به آغاز خلقت است . فصل ششم از مسائل لاهوت و فصل هفتم از توصيف آسمان و زمين مطابق نظر اديان سخن مىكند .
فصل هشتم دربارهء پيدايش و پراكنده شده انسان در زمين و فصل نهم دربارهء مسائل اخروى است و به دنبال آن ، قسمت تاريخ است كه از تاريخ پيمبران آغاز مىشود ( فصل دهم ) ، پس از آن تاريخ ايران است ( فصل يازدهم ) ، و سپس دينهاى مختلف است ( فصل دوازدهم ) . پس از فصل سيزدهم كه از جغرافيا سخن دارد ، از تاريخ و انساب اعراب بحث مىكند ( فصل چهاردهم ) ، پس از آن تاريخ [ حضرت ] محمّد [ ص ] است ( فصلهاى 15 تا 17 ) ، و ياران او ( فصل 18 ) ، سير تعليمات مسلمانى ( فصل نوزدهم ) ، و تاريخ خلافت تا به سال 961 / 350 ه .
يعنى خلافت المطيع عبّاسى ( فصلهاى 20 تا 22 ) .
همهء اين مطالب فراوان به طور نامنظّم رديف شده است ، به همين جهت يكى از دانشوران معاصر - بر خلاف حاجى خليفه - دربارهء آن گويد : « مجموعهء درهمى از اطّلاعات مربوط به لاهوت و تاريخ اديان و تاريخ عمومى است . » 44 به هر حال در تنوّع و فراوانى مطالب آن گفت و گو نيست ، زيرا مطهّر بن طاهر مقدسى بيشتر از هر چيز فراهم آورنده است ، ولى به منابع مكتوب بس نكرده ، بلكه از گروهى راويان نيز كه مىدانسته چگونه دست چينشان كند مطلب گرفته ، زيرا با يهودان و مجوسان ايرانى و حتّى هندوان ارتباط داشته است . جالب آنكه محاسبهء زمانى هندوان را ، كه در ضمن بحث از آغاز جغرافياى رياضى دربارهء آن سخن داشتهايم ، خوب مىدانسته و عمر جهان را از روى ارقام دونگرى [ مهمترين الفباى هندوان ] چهار ميليارد و سيصد و بيست ميليون سال به حساب مىآورد . 45 اين نمونه نشان مىدهد كه
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 181
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨١