علاقهء مؤلّف در زمينهء جغرافيا بيشتر به رياضيّات و نجوم است ، ولى در قسمت خاصّ جغرافيا 46 هدفى بسيار گستردهتر از آن دارد و عنوان فصل سيزدهم را شاهد اين سخن توان آورد كه چنين است : « در وصف زمين و مقدار عمر آن و شمار اقليمها و كيفيّت درياها و رودها و عجايب زمين و آفريدگان » . مطالب طبق مكتب يونانى يعنى وصف اقاليم هفتگانه 47 و درياها 48 و رودها 49 و اقطار معروف 50 عرضه مىشود . در توصيف بلاد اسلام 51 نفوذ مكتب كلاسيك جغرافيايى عرب نمودار است . پس از آن ، در ضمن چند قسمت ، از وصف مسجدهاى معروف 52 و راههاى عراق تا مكه 53 و مرزهاى اسلام و رباطها 54 و عجايب زمين 55 و غرايب اقوام 56 و بنيانگذاران بعضى از شهرها 57 و اسباب هلاكشان 58 مطالبى در هم آميخته دارد .
به همين دليل منابع كتاب البدء و التاريخ كاملا متنوع است . پيوستگى كتاب با مكتب كلاسيك از توجّه بيش از معمول آن به ايران يا ، چنان كه مىگويد ، ايرانشهر كه دو بار از آن ياد كرده به خوبى نمايان است . 59 لغت شناسى و مجموعههاى عجايب نيز نفوذ آشكار بر آن دارد . در فصل آخر مربوط به مسائل اخروى است كه حديث در آن جايى يافته است . از اين همه معلوم مىشود كه مضمون كتاب بسيار متنوّع است ، ولى مؤلّف ابتكار ندارد . كتاب در زمينهء جغرافياى وصفى كم مايه است و فران در ضمن بررسى مطالب مربوط به هند و مجمع الجزاير مالايا اين قضيّه را مدلّل داشته است . 60 روايت ياقوت - كه گويد 61 قوم روس در يك جزيره بيمارى خيز و نامساعد براى زندگى در ميان درياچهاى اقامت دارند - از طاهر مقدسى گرفته شده و خود او به اين اقتباس اعتراف دارد . 62 ابن رسته و گرديزى نيز اين روايت را آوردهاند و بارها نظر محقّقان بدان جلب شده است . 63 جالب آنكه مقدسى در فصل جغرافيا 64 و نيز در فصول ديگر كتاب جاى قسمتى از مطالب را به ارشاد و نصيحت مىدهد . 65 به همين جهت و با توجّه به قسمت رياضى از فصل جغرافيا ، كتاب البدء و التاريخ چيزى مانند رسائل اخوان الصّفا است كه تقريبا در همان دوران به وجود آمده و در ضمن فصلى خاص نظريّات بطلميوسى قرن نهم / سوم ه . را تكرار مىكند . 66 شايد اين هماهنگى تصادف صرف نيست ، زيرا بعضى از مؤلّفان آن رسائل كه كمتر از منابع خود ياد مىكنند ، از كسى به نام مقدسى بستى سخن دارند . البتّه نام اول مكرّر هست و كلمهء بستى نيز گاه به صيغهء ديگر آمده است ، با وجود اين ، تشابه كلمهء منسوب با توجّه به هماهنگى دو قسمت جغرافيايى تفكّر انگيز است . اهميّت رسائل اخوان الصّفا نه از لحاظ جغرافيايى بلكه از نقشى است كه مؤلّفانش به عنوان يك پديدهء فرهنگى بزرگ در نيمهء قرن دهم / چهارم ه . داشتهاند .
در اين دوران مذهب سنّى ، كه تا يك قرن پس از خلافت متوكّل رونقى داشت ، به علّت
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 182
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨٢