كلاسيك بخصوص از نسخههاى مختلف كتاب اصطخرى نيز استفاده كرده است . نيز توانيم گفت كه ابن خرداذبه دربارهء مناطق بيرون از قلمرو اسلام منبع اساسى وى بوده ، و بىگفت و گو بر نسخهء كامل كتاب وى كه اكنون به دست نيست تكيه داشته است . مسلما آثار مؤلّفان سلف كه در فصول مختلف كتاب انعكاس دارد به دسترس مؤلّف بوده ، ولى نقش اساسى در كار وى نداشته است . و اين مطلب كه مينورسكى به نسبت زياد راه آن را هموار كرده هنوز هم محتاج بررسى دقيق است .
مؤلّف چند بار از نقشهاى كه ظاهرا پيش از تأليف كتاب مهيّا شده سخن مىكند . بعيد نيست كه توصيف بلاد بر اساس نقشهاى انجام گرفته باشد ، امّا هيچ گونه اثرى از اطلس اسلام در آن به نظر نمىرسد . كتاب شصت و يك فصل دارد 37 كه چندان مفصّل نيست . پس از مقدّمهء كوتاه ، هفت فصل دارد كه از مسائل عمومى همچون شكل زمين و احوال سكنهء آن ، درياها ، جزيرهها ، كوهها ، رودها ، صحراها ، و تقسيم زمين به قطعهها سخن دارد . پنجاه و دو فصل خاص گفت و گو از اين قطعههاست كه از مشرق آغاز مىشود ولى توالى آن گاه بدرستى مفهوم نيست . توصيفها روشن و مختصر است و مؤلّف به مسائل مربوط به تجارت و محصولات محلى توجه خاص مىكند .
بىگفت و گو نسخهء مجهول المؤلّف تومانسكى در نوشتههاى جغرافيايى بعدى اثر فراوان داشته ، ولى روشن كردن اين موضوع كارى است دشوار و محتاج به تحقيق در منابعى كه بعضى از آنها چون نسخهء كامل ابن خرداذبه و كتاب جيهانى در دسترس نيست . بىترديد گرديزى ، مورّخ فارسى زبان ، 38 كه به موقع از او سخن خواهيم داشت ، در قسمت جغرافياى كتاب خود بر كتاب حدود العالم تكيه داشته است .
از حاصل كار مؤلّفان نزديك به سامانيان كتاب معتبر ديگرى به وجود آمد كه قسمتى از آن مربوط به جغرافياست ، و آن فرهنگنامهء بىنظير البدء و التّأريخ است . تنها نسخهء خطّى اين كتاب موجود در استانبول تاريخ 1265 / 663 ه . دارد . بعضى از مؤلّفان متأخر همچون ابن الوردى ، جهانشناس قرن پانزدهم / نهم ه . و حاجى خليفه ، كتابشناس قرن هفدهم / يازدهم ه . ، تاليف كتاب را به ابو زيد بلخى ، بنيانگذار مكتب كلاسيك جغرافياى عرب ، نسبت دادهاند ؛ 39 ديوار ، خاور شناس فرانسوى و ناشر كتاب ، هنگام چاپ بخشهاى نخستين كتاب چنين پنداشته بود ، ولى بررسى متونى كه مؤلّف از مؤلّفان سلف نقل كرد ، علاوه بر ملاحظات زمانى 40 متخصّصان را قانع كرد كه كتاب از مؤلّفى است كه در منابع ديگر شناخته نيست و ظاهرا اصل وى از فلسطين بوده است ، يعنى مطهّرين طاهر مقدسى كه به شهر بست سيستان مىزيسته و كتاب خويش را به سال 966 / 355 ه . براى يكى از وزراى سامانيان تأليف
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 180
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٨٠