معجزهاى را از او نقل مىكند كه در يكى از كليساهاى قبطى رخ داده و او را به ياد معجزهء « آتش مبارك » بيت المقدس انداخته است . 29 نيز در كتاب الجماهير فى معرفة الجواهر دربارهء كليساى استفانوس ، سرور شهيدان رم ، كه قربانگاه گرانبهايى داشته ، قصهء ديگرى از جيهانى مىآورد . 30 دليل ارتباط جيهانى با جغرافياى رياضى آنكه يكى از نمايندگان اين مكتب به قرن دوازدهم / ششم ه . ، خرقى ( متوفّى به سال 1138 / 533 ه . ) ، 31 از گزارش وى دربارهء درياها 32 كه چيزى نظير گزارش بتّانى ، ياد شدهء پيش از اين در همين كتاب ، بوده استفاده كرده است . از همهء اين نكات مىتوان نتيجه گرفت كه كتاب جيهانى ، با وجود انتقاد مقدّسى ، در خور توجّه بسيار است و اگر به دست آيد بسيارى از مسائل مربوط به نوشتههاى جغرافيايى قرن دهم را روشن تواند كرد .
يك اثر برجسته مربوط به ربع آخر قرن دهم / چهارم ه . كه در شمال شرق افغانستان كنونى تأليف شده ، تا اندازهاى با كتاب جيهانى ارتباط دارد ؛ مقصودم كتاب فارسى حدود العالم من المشرق الى المغرب است كه مؤلّف آن معلوم نيست . 33 گر چه كتاب به زبان فارسى است بايد دربارهء آن سخن كنيم ؛ نه از اين جهت كه گفتهاند ترجمه از متن عربى است ، 34 بلكه از اين جهت نيز كه با ميراث عربى رابطهء استوار دارد و گزارش عمومى نوشتههاى جغرافيايى بدون آن كامل نيست .
تنها نسخهء خطّى شناخته شدهء اين كتاب را تومانسكى ، خاور شناس روسى ، به سال 1892 / 1310 ه . كشف كرد . به همين جهت در محافل علمى به دو منسوب شده و نسخهء مجهول المؤلف تومانسكى عنوان يافته است . از آن پس تحقيقات بسيار پيرامون مؤلّف انجام شد . چاپ عكسى كتاب به سال 1930 / 1349 ه . به وسيلهء بار تولد انتشار يافت . سپس ترجمهء انتقادى آن به انگليسى با حواشى كافى به قلم مينورسكى به سال 1937 / 1356 ه . منتشر شد . بىگفت و گو هيچ يك از آثار جغرافيايى كلاسيك چنين خوب ترجمه نشده ، و در واقع گنجى گرانقدر است كه در دسترس همگان قرار گرفته است . 35 با وجود اين ، هنوز هم مؤلّف كتاب ناشناس مانده است ، ولى مسلّم است كه در حدود سال 982 / 372 ه . براى يكى از امراى ناحيهء جوزجان يا جوزجانان ( گوزگان يا گوزگانان ) ، از خاندان كوچك فريغون ، تأليف شده است .
مؤلّف از منابع خود كمتر سخن دارد ، يكى دو بار به كتاب آثار العلويّهء ارسطو اشاره مىكند ، و از كتاب بطلميوس نيز نام مىبرد 36 كه طبعا از ترجمهء عربى آن استفاده كرده است . ارتباط كتاب با بطلميوس مسلّم است ، زيرا ولايتها را بر طبق روش بطلميوس تقسيم مىكند . از طول و عرضها سخن ندارد ، امّا در بعضى از موارد ، همچون در گزارش درياهاى هفتگانه ، تا حدّى از اصالت بهرهور است . مؤلّف از ذكر منابع خويش غافل مانده ، ولى با تحقيق و كنجكاوى دقيق منابع او را شناختهاند . به نظر بار تولد منبع اساسى وى جيهانى است و از مؤلّفات مكتب
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 179
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٧٩