الفهرست را كه ابن فقيه كتاب جيهانى را قطعه قطعه كرده ، با احتياط تلقّى بايد كرد . 18 هر چند آثار نقل و روايت در كتاب ابن فقيه به خوبى آشكار است تأليف آن پيش از سال 903 / 290 ه .
يعنى پيش از تأليف كتاب جيهانى بوده است . بىگفت و گو همهء اين كتابها از لحاظ قالب و مضمون همانند بوده و شايد اين پندار صاحب الفهرست و ديگر پندارهاى وى كه دخويه به تحليل عميق آن پرداخته ، بر بنياد همين ملاحظه بوده است . 19 برخورد ياقوت با كتاب جيهانى محتاطانه است ، از ميان اسلاف نام او را مىبرد 20 و روايتى غريب دربارهء مشابهت سرزمين صغد با صورت انسان از او نقل مىكند 21 كه شايد به همين جهت است كه در معجم الادباء دربارهء جيهانى بحث قابل ملاحظهاى نكرده است جز ذكر مطلبى بىارزش آميخته با حكاياتى از رفتارهاى عجيب وى و نقل شعرى در اين زمينه . 22 گويا از همان دوران قديم اطّلاع بىواسطه از كتاب جيهانى كمتر بوده و مؤلّفان متاخّر آن را از راه روايت و شنيدن مىشناختهاند ، چنان كه حاجى خليفه هنگام گفت و گو از او تنها كلمات مقدّسى را تكرار مىكند . 23 با اين وضع براى تحصيل انديشهاى درست از مضمون كتاب جز مطالعهء مطالبى كه مؤلّفان ديگر از آن نقل كردهاند راهى نداريم . در آنجا كه مطالب منقول با نام وى همراه است ، مىتوان با اطمينان كامل اين وسيله را به كار برد ، امّا استنتاج از مطالب مؤلّفى ناشناس - چنان كه در مورد مسلمهء جرمى ديديم - مايهء آشفتگى مىشود . سرنوشت جيهانى نيز چنين شده است ، زيرا معمولا همهء اطّلاعاتى كه ابن رسته و بكرى و مؤلّفان ايرانى ، همچون صاحب حدود العالم و گرديزى و عوفى ، از منبعى ناشناس دربارهء اروپاى شرقى نقل كردهاند به او نسبت داده مىشود . در بعضى از موارد در انتساب مطالب به او ترديد چندان نيست ، ولى چنان كه بار تولد سفارش مىكند ، در تعيين اين موارد محتاط بايد بود . 24 كتاب جيهانى براى مؤلّفان مشرق منبع اساسى اطّلاعات مربوط به مغرب بوده ، ولى مطالبى فراوان نيز دربارهء مشرق فراهم آورده است . ديديم كه مقدّسى معترف است كه وى در فراهم آوردن اطّلاعات دربارهء اقطار مجاور خراسان ، بخصوص درهء سند و همهء هندوستان ، بسيار كوشيده است 25 و مطالب وى منبع منحصر يا ، دست كم ، منبع اساسى ادريسى در مورد مناطق مذكور بوده است . ارزش مطالب جيهانى دربارهء قبايل ترك و خاور دور نيز اندك نيست . 26 بار تولد اثبات كرده است كه يكى از مهمترين گزارشها دربارهء راههاى تركستان سوى پايتخت چين را به او نسبت مىتوان داد . 27 از جمله دلايل ناروايى قضاوت مقدّسى شهادت مؤلّف معتبرى چون بيرونى است كه از مراجعه و استشهاد به جيهانى دريغ نداشته است . 28 و منقولات وى نشان تمايل جيهانى به عجايب و غرايب و اطّلاعات وسيع وى دربارهء ديانت مسيحى است . در كتاب آثار الباقيه قصهء
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 178
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٧٨