پرداخته و اين توجّه نسبت به مكتب كلاسيك بيگانه است . و بايد بر اين مطلب توجّه خاصّى را كه به عجايب و غرايب به صورت كلى داشته ، اضافه كنيم .
به استناد اين خطوط اصلى مىتوان تا حدّى رابطهء كتاب جيهانى را با كتاب ابن خرداذبه و بعضى از مؤلّفات ديگر ، همچون يعقوبى و مخصوصا جاحظ و ابن فقيه ، حدس زد . زيرا اين رشته از مؤلّفات جغرافياى توصيفى اطّلاعاتى وسيع و متنوّع به دست مىداد كه مىتوانست نظر طبقات روشنفكر آن روزگار را جلب كند ، و اين نكته را مقدّسى در ضمن قضاوت منفى دربارهء جيهانى تأييد مىكند . اين رشته ، اطّلاعات مختلفى از جهان فراهم آورد كه به نوشتههاى ديگر يا نوشتههاى جغرافيايى راه نيافت و مىبايد سامانى بيشتر پيدا كند و به قالب علمى درآيد . از نام بعضى از مؤلّفات ديگر جيهانى كه صاحب الفهرست آورده 7 توان دانست كه در نتيجهء پيوستگى با خاندان سامانيان وى نيز چون ابن مقفّع و جاحظ با ادب ايران آشنا بوده است .
متأسّفانه ما نمىتوانيم نسبت به مطالب كتاب جيهانى همچون دربارهء وضع كلّى آن ، نظرى مشخّص داشته باشيم ، زيرا تا كنون اثرى از آن به دست نيامده است . بيست و چند سال پيش ضمن مقالهاى 8 از كشف نسخهء آن در مشهد سخن آمده بود ، و اكنون مسلّم است كه آن مقاله مبتنى بر توهم صرف بوده است . 9 ظاهرا كتاب جيهانى داراى عنوان مرسوم كتاب المسالك و الممالك بوده ، ولى گاهى عنوان آن را كمى پيچيدهتر و به صورت كتاب المسالك فى معرفة الممالك آوردهاند . 10 تاريخ تأليف را ، كه اطّلاعات نادرست دربارهء آن فراوان است ، بتقريب معيّن مىتوان كرد . به گفتهء بروكلمان 11 و تأييد هير 12 و سارتن 13 تأليف كتاب ما بين سالهاى 892 - 907 / 270 - 295 ه . انجام گرفته است ، ولى ملاحظات ديگر و از جمله ملاقات وى با جغرافى شناسان و جهانگردان و اينكه در نخستين سالهاى حكومت امير خردسال سامانى 14 يعنى نصر ثانى پسر احمد ( 914 - 943 / 301 - 331 ه . ) وزارت وى داشته ، اين نظر را تأييد نمىكند . بار تولد به استناد روايت گرديزى عقيده دارد كه جيهانى كتاب خويش را در ايّام وزارت تأليف كرده ، و به اين فرض مىگرايد كه كار تأليف پيش از سال 922 / 310 ه . انجام شده بوده است . 15 تاريخ درگذشت جيهانى معيّن نيست ، و گفتهء گيركاس كه به سال 956 / 345 ه .
بوده خطاى مسلّم است . 16 با قبول اين فرض كه كتاب در حدود سال 922 / 310 ه . تأليف شده ، مىبايد از پندارهاى مربوط به روابط آن با ديگر جغرافى شناسان معاصر چشم بپوشيم . به نظر بروكلمان ، 17 جيهانى در تأليف كتاب خود بر كتاب الخراج قدامة بن جعفر تكيه داشته ، ولى ملاحظات زمانى اين پندار را رد مىكند ، زيرا قدامه كتاب خود را پس از كتاب جيهانى يا دست كم مقارن آن نوشته است . اطّلاعاتى كه دربارهء جيهانى داريم نيز مخالف اين نظريّه است . گفتهء مؤلّف
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 177
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٧٧