فصل 8 ديگر جغرافى شناسان قرن دهم / چهارم ه .
نوشتههاى جغرافيايى قرن دهم / چهارم ه . منحصر به مؤلّفات جغرافى شناسان مكتب كلاسيك نيست . ضمن يكى از فصول پيش ديديم كه شمار جهانگردانى كه آثارى مدوّن از سفرهاى خويش به جا نهادهاند ، چندان فراوان بوده كه فقط شمار كتابهاى جغرافيايى ، كه اطّلاعات كافى براى قضاوت دربارهء آن نداريم ، يا كتابهايى كه فقط از جهتى با اين رشته ارتباط دارد به فراوانى همسنگ آن تواند بود .
يكى از كتابهاى دستهء اوّل در قلمرو نوشتههاى قديم جغرافيايى شهرت فراوان دارد ، امّا تاكنون بىواسطه آن را نشناختهايم . مؤلّف كتاب ابو عبد الله محمّد بن احمد بن نصر جيهانى ، وزير سامانيان ، بوده 1 كه به عنوان حامى و مشوّق مطالعات جغرافيايى و جهانگردان مكرّر از او سخن داشتهايم . ابو زيد بلخى ، بنيانگذار مكتب كلاسيك ، مدّتها در حمايت وى بود و هم به دوران وى ابو دلف به سفرهاى دور خود رفت و شايد دو رسالهء سفرنامهء خود را به او پيشكش كرده باشد . ابن فضلان نيز در سفر نواحى شمال هنگام گذر از بخارا وى را بديد . مسلّم است كه منصب وزارت او را در تأليف كتاب ، كه بنياد آن بر مؤلّفات سلف و پرسشهاى فراوان بوده ، كمك كرده است . منبع اساسى ما براى قضاوت كلّى دربارهء كتاب او مقدّسى است كه در مقدّمهء خويش گويد :
ابو عبد الله جيهانى وزير امير خراسان بود ، و فيلسوف و منجّم بود ، و غريبان را فراهم آورد و از مملكتها و درآمدهاى آنها و كيفيّت راههاى ورود به آنها و بلندى ستارگان از آنها و استقامت سايه در آنها بپرسيد تا از اين راه به گشودن بلاد دست يابد و درآمد آنها را بشناسد و علم نجوم و دور فلك بر او راست شود . مگر ندانى كه چگونه جهان را هفت اقليم كرده و هر اقليم را ستارهاى نهاده است . گاهى از نجوم و هندسه سخن آرد ، و زمانى از چيزها كه عامّه را