جغرافيايى توصيفى يعنى سفرنامهها پديد آمده بود كه از بعضى جهات ، بخصوص در آغاز ظهور ، با علوم شريعت و لغت و نوشتههاى ادبى پيوسته است ، ولى طبعا گاه و بىگاه با جغرافياى علمى نيز در آميخته است . البته بايد بگوييم كه روش دوم ، يعنى جغرافياى توصيفى ، از لحاظ فراوانى منابع چشمگير است و متون جغرافيايى اسلامى را رنگ و شكلى خاص داده تا آنجا كه يافتن چيزى نظير آن در آثار ادبى اقوام ديگر دشوار است . اگر عوامل گونه گونى را كه در پيدايش متون جغرافياى اسلامى مؤثر بوده در نظر بگيريم اين خاصيت تنوع و بلكه اين حالت تلوّن و رنگارنگى بيشتر قابل فهم خواهد بود .
وسعت قلمرو خلافت اسلامى و بسط نفوذ آن در قرنهاى هشتم و نهم / دوم و سوم ه .
مشاغل ادارى متعددى را ، بخصوص در زمينهء امور مالى و خراج ، به وجود آورد و طبعا مسلمانان مىتوانستند از تنظيمات سابق بهره گيرى كنند و عملا چنين شد . در ايران از طومارهاى خسرو انوشيروان ( 531 - 579 م ) در كار مسّاحى زمينها استفاده كردند و در مصر نظام ادارى روم شرقى ملاك عمل بود . ولى اوضاع نوين مستلزم فراهم آوردن اطّلاعات دقيق و درست از تقسيم ولايات و مناطق مسكون ، محصولات كشاورزى و صنعتى ، و تعيين خراج و مالياتهاى جنسى و نقدى بود ، و براى اين منظور كتابهايى خاص پديد آمد كه عنوان « كتاب الخراج » داشت ، و در آغاز كار هدف آن راهنمايى مأموران خراج بود ، ولى به زودى در دسترس همگان قرار گرفت . همچنين تمركز سازمان ادارى ، كه سررشتهء همهء كارها را به بغداد مىكشاند ، مستلزم آن بود كه راههاى خوب براى ارتباطات ساخته شود و اطلاعات دقيق دربارهء اين راهها با شمارهء منزلها و ايستگاههاى پست و تعيين مسافت و ترتيبات سفر فراهم آيد . از جملهء نخستين تأليفاتى كه در اين زمينه به دست ما رسيده كتابى است كه عامل پست در يكى از ولايات معتبر خلافت به قلم آورده است .
نيز مصالح دولت ، كه در آن روزگار معتبرترين قدرت جهانى بود ، اقتضا داشت كه تنها به شناخت سرزمينها و حدود آن بس نكنند ، بلكه فراهم آوردن اطلاعات دقيق از اقطار ديگر ، خاصه آنچه مجاور دولت خلافت بود ، لازم مىنمود . وضع جنگ و صلح ، هر دو ، به اين كار كمك مىكرد ، سفيران يا اسيران جنگ كه به وطن باز مىگشتند اطلاعاتى داشتند و نخستين اطلاعات مسلمانان نه فقط دربارهء روم شرقى بلكه دربارهء همسايگانشان از قوم صقلاب و ديگر اقوام ساكن جنوب روسيه ، مديون يكى از كسانى است كه در اسارت روميان بوده است .
از قرون اول خلافت ، سفر كارى زنده به حساب آمد و رونق و رواج فراوان يافت و ، چنان كه مىدانيم ، زيارت كعبه به هنگام استطاعت - يعنى داشتن وضع مالى مناسب و باز بودن راه - از واجبات مسلمانى است . بازرگانى نيز در راههاى خشكى و دريايى جريان داشت و
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 5
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص٥