پيشگفتار
1 - گفت و گوى كلى
به دوران ما موقعيت ممتاز تمدن اسلامى در تاريخ انسانى امرى مورد اتفاق همگان است . در پنجاه سال اخير ، نقش مسلمانان در تكامل همهء علومى كه در قرون وسطا به راههاى تازه افتاد و هنوز هم زنده است ، يعنى فيزيك و رياضيات و شيمى و زيست شناسى و زمين شناسى ، به خوبى روشن شده است . در آثار علمى جهانى ، مسلمانان نقشى مؤثر داشتند كه قسمت معتبرى از ميراث انسانى را تشكيل مىدهد ، چنان كه در بسيارى از تأليفات و نوشتههاى اقوام ديگر غير مسلمان مؤثر افتاده است .
طبعا همهء آثار گستردهء اسلامى در رشتههاى مختلف از لحاظ اهميت و ارزش علمى يكسان نيست ، و هر چند قسمتى از آن ، همچون لغت و علوم شرعى ، موضوع مطالعهء كارشناسان است ( كه البته در بعضى موارد مباحث آن براى تاريخ عمومى تمدن نيز در خور توجه است ) تعدادى از رشتههاى آن داراى اهميت و اعتبارى بيشتر از قلمرو خاص خويش است . شايد اين نكته بيش از همه دربارهء متون تاريخى و جغرافيايى اسلامى صادق باشد كه از مدتها پيش در نظر دانشوران ، منبع اساسى و موثق تحقيق دربارهء گذشتهء جهان اسلام به قلم آمده است . زيرا در اين دو رشته مطالب فراوانى است كه نه فقط براى مورخ و جغرافيدان ، بلكه براى علماى اجتماع و اقتصاد و مورخ ادب ، علم ، و دين نيز مورد استفاده است . قلمرو نوشتههاى جغرافيايى اسلامى منحصر به كشورهاى عرب نيست ، بلكه مطالب مهمى را از همه كشورهايى كه نفوذ اسلام بدانجا رسيده يا اطلاعاتى از آنجا به دست آمده نيز دربردارد ، و اين امر دربارهء ممالك ديگر درست به همان تفصيل ممالك مسلمان انجام شده و گاه مطالب جغرافياى اسلامى مرجع منحصر و معتبر تاريخ دوران خاص يك منطقه است . دربارهء تاريخ ايران ساسانى ، يعنى