آخرين نمايندهء معتبر مكتب كلاسيك مقدّسى است كه اشپرنگر او را « بزرگترين جغرافيدان تاريخ انسانى على الاطلاق » مىشمارد ، 63 و اگر اين سخن از طرف دانشورى كه جزو نخستين محقّقان اين رشته بوده و نخستين نسخهء خطّى مقدسى را كشف كرده مبالغه آميز به نظر آيد ، نظر كرامرس ، دانشور معاصر ، را بدون پروا مىتوان پذيرفت كه مؤلّف را اصيلترين جغرافى شناس و كتاب وى را گرانقدرترين مؤلّفات جغرافى اسلامى مىشمارد . 64 اشپرنگر ضمن تحليل كتاب گفتهء خود را تعديل مىكند و مىگويد : « مقصودم اين نيست كه كتاب جغرافياى وى از مؤلّفات تازه در اين رشته برتر است ، زيرا تجربهء نسلهاى بعد را ندارد ، ولى به احتمال قوى پيش از او هيچ كس مانند وى نكته بين و سفر كرده نبوده و مطالب خويش را در قالب منظّم نريخته است . » 65 شايد نام وى محتاج توضيح باشد زيرا او نيز ، مانند بيشتر مؤلّفان عرب ، به نام كامل خود كه بر صفحهء اوّل يكى از نسخههاى خطّى 66 كتابش آمده شناخته نيست . وى شمس الدّين ابو عبد الله - محمّد بن احمد بن ابو بكر بنّاء مقدسى شامى بشّارى است ، ولى معمولا او را مقدسى يا بشارى مىخوانند كه اوّلى از نام عربى اورشليم گرفته شده كه « قدس » ، « بيت المقدّس » ، يا « بيت المقدس » نيز نام دارد و لغت شناسان دقيق 67 اين صيغهء اخير را مىپسندند [ كه كلمهء دوم را مقدس بر وزن مجلس بخوانند نه مقدّس بر وزن مفخّم ] و به دوران ما نيز يك خاندان بزرگ عربى به همين نام شهره است . ولى صيغهء مقدّسى نيز رواج بسيار دارد و شايد خود مؤلّف در قطعه شعرى كه در خاتمهء كتاب آورده و ضمن بازى با كلمات از « حكمت مقدّس » سخن آورده به همين صيغه نظر دارد . 68 ياقوت در قرن سيزدهم غالبا او را به عنوان بشّارى و گاه به نامهاى ديگر مثلا ابن بنّاء خوانده است .
عنوان بنّاء مربوط به تاريخ زندگانى اوست . زيرا مقدسى به سال 946 - 947 / 335 ه . در بيت المقدس تولد يافت . وى نوادهء بنّايى بود كه به دوران احمد بن طولون با ساختن بندر عكّا شهره شده بود ، در كتاب نوادهء او نيز گاه و بىگاه تمايلات معمارى وى كه محتملا از پدر بزرگ خود به ارث برده نمايان مىشود . خاندان مادرش از دهكدهء بير از توابع قومس بود كه در حدود خراسان است . عوامل نسب و خويشاوندى ، آشنايى با يك نيمهء جهان اسلامى را براى وى آسان كرد و در نتيجهء علاقه به سفر ، جز اندلس و سند و شايد سيستان ، همهء مناطق جهان اسلام را بديد . مقدسى سيسيل را نيز ديده است و آمارى ضمن تحليل مطالب وى دربارهء جزيرهء سيسيل اين نكته را مدلّل داشته است . 69 اطّلاعات وى از اندلس ، چنان كه خود او مىگويد ، از دو تن حج گزار كه به سال 987 / 377 ه . 70 در مكّه ملاقاتشان كرده نقل شده است ، ولى به گفتهء دوزى اين اطّلاعات تا حدّى آشفته است و نياز به توضيح دارد . 71 معلوم مىشود مؤلّف كه با آن
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 168
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٦٨