به مغرب و مصر صادر مىشود ، سخن دارد و از برده فروشى اروپايى كه كار منحصر بعضى از تجّار - نه تنها در اندلس بلكه در همهء قلمرو شرقى مديترانه - بوده به خوبى اطّلاع دارد . گزارش ابن حوقل از شجاعت مردم اندلس و سازمان جنگى و اداريشان نامساعد است ؛ او متحيّر است كه چگونه اينان استقلال خود را حفظ كرده و مطيع يكى از فرمانروايان شرق اسلامى نشدهاند .
از گفتهء وى معلوم مىشود كه اين كار را آسان مىداند و فاطميان يا عباسيان را بدان ترغيب مىكند . 33 ولى به هر حال ابن حوقل منكر اهميّت تمدّن اندلس نيست و معترف است كه در آن موقع خزانهء عمومى چنان معمور بود كه مىشد آن را فقط با خزانهء حمدانيان حلب مقايسه كرد ، و پايتخت شكوفان آن را بغداد دوم مىشمارد و از زيبايى شهر « زهراء » و رونق محلّهء رصافه بتفصيل سخن مىكند . 34 بنا بر اين عجب نيست اگر كتاب ابن حوقل در مغرب و بخصوص در اندلس شهرتى بيشتر از مشرق يافته است . ظاهرا فقط كتاب اصطخرى به فارسى ترجمه شده ، 35 ولى در عوض از نيمهء قرن دوازدهم مختصر ابن حوقل در اندلس رواج داشته و يك نسخهء خطّى از آن در پاريس هست با اضافات بسيار كه از دوران تلخيص كتاب يعنى ما بين سالهاى 1139 - 1184 / 534 - 580 ه . به جا مانده است . 36 به اطلس همراه اين مختصر ، نقشهء نيل را افزودهاند كه ، با اضافهاى اندك و مناسب ، مأخوذ از نقشهء كتاب خوارزمى است . 37 در قرن سيزدهم ابو سعيد ، مورخ و جغرافى شناس معروف اندلس ( متوفى به سال 1268 يا 1274 / 685 يا 673 ه . ) ، به نظريات ابن حوقل دربارهء اخلاق عربان اندلسى حملهاى سخت كرد 38 و شايد انگيزهء وى براى تكميل سه باب كتاب مربوط به اندلس و سيسيل و اسپانياى عربى همين بوده است . 39 ابن حوقل نمودارى مشخّص از روش « مكتب كلاسيك » جغرافياست كه موضوع بحث آن به قلمرو اسلام انحصار دارد و اين مطلب را چنين بيان مىكند :
در اين هنگام طول مملكت اسلام از فرغانه تا خراسان و جبال عراق و ديار عرب تا سواحل يمن حدود پنج ماه راه است ، 40 و عرض آن از ديار روم تا شام و جزيره و عراق و فارس و كرمان تا ديار منصوره بر ساحل درياى فارس حدود چهار ماه است . در تعيين طول اسلام حدّ مغرب را تا اندلس نياوردم ، از آن جهت كه چون آستين بر جامه است و در شرق و غرب مغرب اسلام نيست . زيرا وقتى از مصر به ديار مغرب گذر كنى ، در جنوب مغرب ديار سياهان است و شمال آن درياى روم و سپس سرزمين روم است . اگر روا بود كه طول اسلام را از فرغانه تا سرزمين مغرب و اندلس بدانيم ، مسافت آن سيصد منزل مىشد . 41
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 164
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٦٤