پيوسته است . ممالك معروف اين است و چون مملكت اسلام با فراهم آوردن قسمتهاى خوب اين ممالك فزونى گرفت آن ممالك شرف و عظمت يافت . 21 از اين جا معلوم مىشود كه ابن حوقل نيز مانند ديگر پيروان مكتب كلاسيك بتقريب همهء توجّه خويش را به توصيف « دار الاسلام » و بخصوص ايران منحصر كرده ، ولى در مواردى معيّن از قلمرو اسلام گذشته است . مثلا روايت وى از شكست بلغار و خزر 22 از روس در حدود سال 969 / 358 ه . كه مؤلف در جرجان بوده بىاهميت نيست . اين حادثه با حملهء اسوياتوسلاو امير كيف به قوم خزر به سال 965 تطبيق مىكند . 23 اخيرا نظرى پيدا شده كه اين حادثه را با حملهء هارالد اريكسن ، پادشاه نروژ ، انطباق مىدهد . 24 با صرف نظر از موارد تشابه متعدد ، بايد بگوييم كه ابن حوقل از ميان جغرافى شناسان اين مكتب ، تنها خبرهء مسائل مغرب است . 25 اين نكته از خلال نسخهاى كه كرامرس منتشر كرده با قياس به چاپ دخويه ، روشنتر مىشود . در نسخهء مذكور گزارشى مفصّل از سرزمين بجه و تاريخشان و ناحيهء اريتريا 26 با ذكر نام دست كم دويست قبيله از بربران هست ؛ پس از آن واحهها را توصيف مىكند و توصيفى كاملا مفصّل از وضعيّت سيسيل دارد . 27 روايت وى از سيسيل ، چنان كه آمارى 28 - خاور شناس و بزرگترين خبرهء مسائل آن ديار در نيمهء قرن گذشته - با تحليل دقيق مطالب آن معلوم داشته ، اهميّت خاص دارد . 29 علاقهء ابن حوقل به تجارت از خلال كتاب وى نمودار است . مطالبى كه فراهم آورده نمودارى جالب از تمدّن جهان اسلام در آن دوران است . مثلا وى در سجلماسه ، در جنوب مراكش ، با تنى چند از تاجران عراقى از اهل بصره و كوفهء مقيم آنجا برخورد و وسعت دامنهء تجارتشان را از آنجا توان دانست كه وى حوالهاى ديد به مبلغ چهل و دو هزار دينار كه بر عهدهء يكى از ساكنان واحه اودغشت ، در افريقا ، بود . 30 تمايلات سياسى ابن حوقل گاه و بىگاه نمودار مىشود . وضع او در قبال امويان اندلس جالب است و در كتاب خود تصويرى كاملا دقيق از اندلس دوران اموى به دست مىدهد .
دوزى به طور قطع ابن حوقل را جاسوس فاطميان مىداند 31 اما لوى پروانسال ، كه يكى از خبرگان بزرگ معاصر در مسائل اسپانياى اسلامى است ، نظر قطعى نمىدهد . به اعتقاد وى به هر حال او از عمّال عبّاسيان يا فاطميان بوده است . موجبات اين تهمت از لابهلاى كتاب وى نمودار است . عواطف وى را نسبت به فاطميان از آنجا توان دريافت كه اطّلاعات فراوانى از قرمطيان بحرين كه ظاهرا آنها را از نزديك شناخته ، به دست مىدهد . 32 به علاوه ، ابن حوقل به دوران عبد الرحمن سوم ، يعنى عصر شكوه خلافت امويان اندلس ، مدّتى دراز به قرطبه اقامت داشته و از زندگى اجتماعى و اقتصادى آن ديار اطّلاعات كافى فراهم آورده ، و از محصولاتى كه
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 163
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٦٣