چيزى كه بيشتر از همه مرا به تأليف اين كتاب ترغيب كرد ، اشتياقى بود كه در جوانى به اخبار بلاد و اطّلاع از رجال شهرها داشتم ، و از مسافران اطراف و نمايندگان تجّار و خوانندگان كتب جغرافيا بسيار مىپرسيدم و خبر جويى مىكردم . و چون يكى را مىديدم و مىپنداشتم راستگوست و پاسخ سؤالات مرا مىداند ، وقتى گفتههاى او را كه راست مىشمردم و حفظ كرده بودم و در اطراف آن انديشيده بودم ، به ديگرى عرضه مىكردم ، بيشتر آن را بيهوده مىيافتم و معلوم مىداشتم آن حكايتگوى نادان بوده . و چون چيزى را كه از اين دو شنيده بودم با حكايت سومى مقايسه مىكردم گفتهها مختلف و حكايات متناقض بود . بدين جهت به سفر و تحمّل خطر و وصف شهرها و جاهاى ولايتها و همسايگى اقليمها و ناحيهها رغبتى يافتم و پيوسته كتاب ابن خرداذبه و كتاب جيهانى و تذكرهء ابو الفرج قدامة بن جعفر را همراه داشتم ، ولى از بردن دو كتاب اول كه مرا از طلب علوم نافع و سنّتهاى واجب باز داشته بود استغفار كردم . 17 و ابو اسحاق فارسى را بديدم كه اين صورت را از سرزمين هند كشيده بود كه آشفته بود ، و فارس را خوب كشيده بود و من آذربايجان را بدين گونه كشيده بودم كه نكو شمرد ، و جزيره را نيز كشيده بودم كه پسنديد ، و صورتى كه از مصر كشيده بود تباه بود و صورت مغرب نيز پر از خطا بود . گفت من زايچه و سرنوشت تو را ديدهام و خواهم كه خطاهاى كتاب مرا اصلاح كنى ، و من چندين شكل آن را اصلاح كردم و به او نسبت دادم ، آنگاه مناسب ديدم كه اين كتاب را خاص خود كنم و تقرير و توضيح آن را فراهم آرم و از تذكرهء ابو الفرج ، اگر چه همه حقّ و درست است ، چشم بپوشم و گر چه لازم مىنمود كه چيزى از آن را در اين كتاب بيارم امّا بهره بسيار گرفتن از حاصل رنج ديگرى را ناروا شمردم . 18 تأليف كتاب ابن حوقل در چنين وضعى انجام گرفته و به سبب رونويسهاى مكرّر دستخوش اشتباهات فراوان شده است . عنوان معمولى كتاب المسالك و الممالك است ، گر چه گاه نام ديگرى كه مربوط به حلقهء اوّل اين سلسله است يعنى صورة الارض نيز بر آن مىنهند . ابن حوقل نخستين رونويس تأليف خود را به سيف الدّوله حمدانى ( متوفى به سال 967 / 356 ه . ) پيشكش كرد و رونويس ديگر به سال 977 / 367 ه . 19 فراهم شد . چاپ كتاب به وسيلهء كرامرس از روى نسخهء استانبول ، كه كهنترين نسخهء خطّى ابن حوقل است و به سال 1086 / 479 ه . يعنى صد سال پس از تأليف كتاب نوشته شده ، از چاپ نخستين دخويه بمراتب بهتر است . به نظر كرامرس سه رو نويس از كتاب به وجود آمده كه اوّلى با دومى اختلافاتى داشته است . 20 مطالعهء كتاب مؤيّد گفتار ابن حوقل دربارهء ديدار اصطخرى است و از مقايسهء اثر وى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 160
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٦٠