فارس ( با اقيانوس هند ) ، مغرب ( با اندلس و سيسيل ) ، مصر ، شام ، درياى روم ، جزيره ، عراق ، ايران جنوبى ، هند ، و ايران ميانه و شمالى ( با ارمنستان و آذربايجان و درياى خزر ) سخن مىرود و كتاب با توصيف ما وراء النهر خاتمه مىيابد . 9 اصخرى اطّلاعاتى از مرزها ، شهرها ، مسافتها ، و طرق ارتباط مىدهد و دربارهء محصولات ، تجارت ، صناعت ، و اقوام توضيحات مفصّل دارد . بيشتر توضيحات وى از سرزمينهايى است كه ديده و گاه توضيحات مختصر اهميت خاص دارد . به گفتهء آمارى « دربارهء سيسيل اندكى مىگويد اما بسيار پر مغز » ؛ 10 اين سخن دربارهء جزيرهء قلال نيز صادق است كه جاى آن در مديترانه دور از سواحل فرانسه و به احتمال قوى همان جزيرهء فراكسينتوم است كه عربان از سال 889 - 972 / 276 - 362 ه . آن را اشغال كرده بودند . 11 اطّلاعات وى از صقلابيان كم و پراكنده است اما بىارزش نيست . پيش از انتشار چاپ دخويه ، هاركاوى اين گونه مطالب را فراهم آورده و با هم مقايسه كرد ، اما كار وى كهنه است . بر خلاف آن ، مقالهء دورژاك ، خاور شناس چك ( 1889 ) ، گر چه ارزش تحليلى آن كم است بىاهميت نيست . روايت اصطخرى از قوم خزر مورّخان را با مشكلاتى چند رو به رو كرده ، زيرا بدون آنكه فايدهاى بر آن مترتّب باشد ، دو روايت مختلف را با هم جمع كرده ، و اين كارى است كه دانشمند مجارى ، كموشكو 1921 / 1340 ه . نيز خواسته آن را ثابت كند . 12 ولى اين اشكال پس از كشف نسخهء كامل ابن فضلان تا حدّى از پيش برخاست ، چه معلوم شد كه قسمت مربوط به قوم خزر - كه ياقوت به ابن فضلان نسبت مىدهد - در واقع از اصطخرى است .
كتاب اصطخرى نفوذ فراوان داشت و به قلمرو نوشتههاى عربى محصور نماند ، زيرا چند ترجمهء فارسى از آن شد كه از روى نسخهء اوّل كتاب بود و باعث پيدايش اين نظر شد كه اصطخرى اصل كتاب خويش را به فارسى نوشته بوده است . 13 از لحاظ زمانى ، دامنهء اين نفوذ بسيار كشيده است . نسخهء عربى كتاب كه به قرن پانزدهم / نهم ه . به كتابخانهء شاهرخ راه يافت ، انگيزه تأليف كتاب جغرافياى حافظ ابرو شد ؛ 14 امّا ترجمهء تركى اصطخرى به دوران سلطان محمد سوم و حدود سال 1596 / 1003 ه . باز مىگردد . 15 معاصر كمسالتر اصطخرى ، ابو القاسم بن حوقل نصيبى ، كه دربارهء او بيشتر از اصطخرى اطّلاع داريم ، كار وى را در زبان عربى تكميل كرد . از نام ابن حوقل توان يافت كه از شهر نصيبين جزيره بود ، و هم از خلال كلمات او معلوم مىشود كه جهانگردى وى به رمضان سال مه 943 / 331 ه . 16 از بغداد آغاز شده و بازرگانى را پيشهء خود كرده ؛ ولى شايد در واقع مبلّغ سياسى بوده است . قلمرو سفرهاى وى شامل آفريقاى شمالى و اندلس بوده و ناپل ، پالرمو ، عراق ، ايران ، و قسمتى از هند را ديده ، و بسيار زود به جغرافيا علاقهمند شده و ديدار اصطخرى در سال 952 / 340 ه . از جمله انگيزههاى وى بوده است كه آن را چنين روايت مىكند :
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 159
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٥٩