دخويه كه معاصر است در اين زمينه فعّاليّت فراوان كرده ، مقصودم كرامرس است كه در سالهاى اخير براى روشن كردن اين قضيّه كه هنوز هم حل نشده كوشش فوق العاده داشته است .
كمبود اطّلاعات دربارهء مؤلّفان اشكال موضوع را بيشتر مىكند . از مؤلّف اوّلى كه كتاب وى به جا نمانده ، بعضى اطّلاعات درست داريم ، به خلاف دو مؤلّف ديگر كه كتابهايشان بجاست امّا تا كنون در منابع موجود چيزى دربارهء آنها به دست نياوردهايم . كتابى كه سلسله با آن آغاز مىشود ، از دانشور معروف عصر خويش ، ابو زيد احمد بن سهل بلخى ، است كه به حدود سال 850 / 235 ه . در يكى از دهكدههاى بلخ تولّد يافت و كار خود را با معلّمى آغاز كرد و سپس چون به مطالعهء علوم شرعى علاقه داشت به بغداد ، مركز تمدّن آن روزگار ، سفر كرد و هشت سال در آنجا بماند كه ظاهرا در اثناى آن فريضهء حج را به جا آورد ، ولى طولى نكشيد كه تمايلات وى به خلاف روزگار جوانى در جهت ديگر افتاد ، زيرا زير نفوذ كندى ، فيلسوف معروف ( متوفى پس از سال 870 / 256 ه . ) ، قرار گرفت و جزو شاگردان با وفاى او شد .
بدين گونه بلخى نيز به همان مكتبى پيوست كه سرخسى ، يكى از معاريف جغرافى نويسان ، قبلا بدان پيوسته بود . وقتى با بلخ بازگشت همچنان به آن مكتب وابسته ماند ، و چون استاد خويش ، كندى ، به نجوم و فلسفه اشتغال يافت ، و چنان شد كه ميان وى و جيهانى ، جغرافيدان و وزير سامانيان ، روابط استوار پديد آمد و وزير از او خواست تا به بخارا رود ولى بلخى نپذيرفت .
مدّتى به كار دبيرى امير بلخ ، احمد بن سهل ، پرداخت ( حدود سال 919 - 920 / 307 ه . ) كه ايّام حكومتش دراز نبود . وى دانشور و اديب و مؤلّف بود و تقريبا شصت اثر داشت كه همه را فقط به نام مىشناسيم و اگر نسخههاى خطّى كمياب از آنها به جاست تا كنون كنجكاوى نشده است . ناشر اروپايى كتاب مفصّل البدء و التأريخ آن را به بلخى نسبت داده و اين اشتباه از منابع ديگر آمده بود و بعد معلوم شد كه كتاب مذكور از مطهّر بن طاهر مقدسى است كه در اواخر قرن دهم / چهارم ه . مىزيسته است .
بلخى كتاب جغرافيايى خويش را در ايّام پيرى يعنى در حدود سال 920 - 921 / 308 - 309 ه . تأليف كرد . اين كتاب در منابع مختلف نامهاى گونهگون دارد . جايى صور الاقاليم و جاى ديگر أشكال البلاد و جاى ديگر تقويم البلدان عنوان گرفت و همين قضيه نشان مىدهد كه متن اصلى كتاب ، حتّى به دوران نزديك به مؤلف ، شناخته نبوده است . كتاب بلخى ، اطلسى بوده كه پارهاى توضيحات همراه داشته است . از كلمات مقدسى ، كه نزديك به نيم قرن پس از آن مىزيسته و هنوز هم كلمات او منبع اساسى شناخت كتاب بلخى است ، دربارهء آن قضاوت مىتوان كرد :
هدف كتاب ابو زيد بلخى ، نمودار و صورت زمين بود ، و آن را به بيست قسمت كرد و
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 157
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٥٧