ندارد 48 به طورى كه بهتر آن است كه رساله را خلاصهاى از تصوّرات جغرافيايى به حساب آوريم كه در آن هنگام در شرق اسلامى دربارهء چين و آسياى ميانه و هند رايج بوده و ابو دلف آن را به صورتى عرضه كرده كه نه دقيق است و نه ماهرانه ، و به علاوه ، انتساب رساله به دو فرضى بيش نيست .
ولى اين قضيه چون سلّا ترجمان روى ديگرى نيز دارد و نمىتوان اين گفته را به جاى حلّ نهايى پذيرفت ، زيرا بىگفت و گو سفر ابو دلف به چين يك واقعهء حقيقى است و قصّههايى كه در الفهرست ، كه بتقريب منبع معاصر اوست ، 49 از زبان وى نقل شده دلايلى است كه وقوع سفر را تأييد مىكند و فران كه خبرهء اين مسائل است دربارهء آن يقين دارد ( 1913 / 1331 ه . ) . 50 روسكا ، كارشناس تاريخ علوم قطعى عرب ، نيز قصّهء بالا رفتن ابو دلف را بر كوه دماوند ، كه در روايت قزوينى آمده ، مطلبى جالب مىشمارد و گويد علاقهء ابو دلف به پديدههاى طبيعى وادارمان مىكند كه روايتهاى او را با اطمينان بپذيريم و از ترديدهاى واهى بر كنار داريم . 51 اين نظريّههاى مختلف ، كه دربارهء نويسنده مثبت و دربارهء قصّهء سفر وى از بخارا منفى است ، محققان را بدين نتيجه رسانيد كه موضوع صحّت انتساب رساله تا هنگام به دست آمدن اطّلاعات تازه همچنان مسكوت بماند . بار تولد نيز ، ضمن ارزشيابى مطالب رساله از لحاظ تاريخى ، همين نظر را اعلام كرده است . نخستين گام اين مرحله كنجكاوى دقيق در نسخهء كتاب ابو دلف است كه به صورت دو رسالهء جدا در مشهد به جاست . قسمتى از كتاب ابن فقيه و هم رسالهء ابن فضلان در همان نسخه خطى موجود است . گر چه تحقيق از رورزاوئر 1939 / 1358 ه . 52 را كه همراه ترجمهء رساله است كامل نمىتوان دانست ، ولى پارهاى ملاحظات تازه خصوصى و عمومى ، از آن به دست آمده است كه روشن مىكند رساله ساختهء خيال نيست . 53 فى المثل معلوم شده كه اطّلاعات ابو دلف از والى وقت سيستان صحيح است ، در صورتى كه از روزگار گريگوريف به بعد دانشوران از پذيرفتن آن ابا داشتند . 54 نيز پارهاى از تفصيلات مربوط به ديدار چين در گزارش سفارت ديگرى كه بعدها شاهرخ به آن سرزمين فرستاده تأييد شده است . 55 علاوه بر اين دقّت ملاحظهء ابو دلف در مورد پديدههاى طبيعى و تاريخى مسلّم شده است . در مورد مسائل ديگر اكنون به طور قطع مىتوان گفت كه سفرنامهء وى نمودار ياد داشتهاى روزانه يا توصيف دقيق راه نيست ، بلكه از روى حافظه و پس از گذشت مدتى دراز از وقوع سفر ، بىرعايت ترتيب حوادث و ديدار قبايل و اماكن ، تدوين شده . به علاوه ، ابو دلف بجز آنچه با چشم ديده بسيارى چيزها را از شنيدههاى خود آورده و دو قسمت را با هم آميخته است . 56 خلاصه آنكه دلايل قاطع نداريم كه گزارش ابو دلف
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 152
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٥٢