صحراى اوست اورت و از رود يايق گذشتند و به ولگا رسيدند . امّا تاريخ و مسير بازگشت معلوم نيست ، زيرا خاتمهء رساله از ميان رفته است .
طبيعى است كه نخستين بار دانشوران شمال نظر محافل علمى اروپا را متوجّه ابن فضلان كرده باشند . اين كار در دانمارك و روسيّه انجام شد و تا مدّتى دراز سفرنامهء وى به وسيلهء ياقوت شناخته بود كه قسمت مهمّى از آن را در معجم البلدان آورده است . پس از آن فرن ، خاور شناس روسى ، تحقيقى جالب دربارهء آن كرد كه به منزلهء سرآغاز تاريخ عربشناسى روس بود و مدّت هشتاد سال چيزى همسنگ آن نبود و انگيزهء پيدايش تحقيقات ديگرى به قلم دانشوران رشتههاى مختلف شد ، كه از آن جمله تحقيقات روزن و بار تولد اهميت خاصى دارد . كشف نسخهء خطّى مشهد در دههء دوم اين قرن گفت و گوهاى مربوط به ابن فضلان را به وضعى چشمگير توسعه داد . با صرف نظر از خاتمهء مفقود ، براى نخستين بار دربارهء رساله به طور كامل قضاوت مىتوان كرد . مطالعهء ابن فضلان با تحقيق كوالفسكى ( 1939 / 1358 ه . ) در راه تازه افتاد . 38 البتّه نمىتوان گفت كه همهء مسائل مربوط به متن رساله به طور نهايى حل شده است ، ولى به هر حال وجود نسخهء مشهد از تكرار خطاهايى كه به مؤلّفات هنيگ راه يافته - كه پيوسته روايات عوفى ، مؤلّف فارسى زبان قرن سيزدهم ، را به ابن فضلان نسبت مىدهد - جلوگيرى مىكند . 39 « 1 » با آنكه اطّلاعات ما دربارهء شخص ابن فضلان بسيار كم است ، ولى دربارهء صحت انتساب رساله كمترين ترديدى نيست . ترديدى كه گاه و بىگاه كسانى همچون اسپيتزن ، دانشور باستانشناس ، ابراز كردهاند دربارهء جزئيات رساله بوده و در مقابل محك دقيق استوار نمانده است .
دربارهء سفر ابو دلف ينبعى خزرجى كه از بخارا ، پايتخت سامانيان ، به سوى شرق و جنوب انجام گرفته ، قضيه چنين روشن نيست ، و اگر چه دربارهء مؤلّف اطّلاعاتى داريم سفرنامه مورد ترديد است .
ابو دلف به نام مسعر بن مهلهل نيز شهره است ، و اين نامها در دل جزيرة العرب از روزگار كهن تا كنون رواج داشته و نمودار اصالت عربى است . كلمات ينبعى و خزرجى نشان ارتباط وى با بندر ينبع درياى سرخ و قبيلهء خزرج مدينه است . ظاهرا وى از جملهء نويسندگانى است كه در آن روزگار به سبب وحدت تمدّن اسلامى توفيق سفرهاى دراز يافتهاند . تقدير او را به عنوان شاعر ستايشگر دوره گرد به دربار نصر دوم ، پسر احمد سامانى ( 914 - 943 / 301 - 331 ه . ) ، كشانيد كه سفر ابن فضلان به دوران وى رخ داده بود . در حدود سال 942 / 331 ه . سفارتى از
هامش
( 1 ) چاپ تازهاى از رحلة ابن فضلان به سال 1959 / 1379 ه . در دمشق انتشار يافته ، و نيز كوالفسكى تحقيقى تازه در موضوع اين رساله به چاپ رسانيده است . - مترجم عربى .