چه پيچيدگيهايى وجود دارد . ترجمهء دقيق كارادووو ( 1898 / 1316 ه . ) از لحاظ تاريخ مكتوب و هم فولكلور اهمّيّت فوق العاده دارد ، امّا اين سخن كه مختصر العجائب از مسعودى است بىاساس است . 36 عرصهء سفرهاى مسعودى ، چنان كه ديديم ، بسيار وسيع است و در مؤلّفات وى انعكاس فراوان دارد ، با وجود اين ، نام وى نه به عنوان جهانگرد بلكه همچون نويسنده ، در تاريخ آمده است . به دوران وى جهانگردان ديگر بودهاند كه به نواحى بزرگ اتّحاد شوروى سفر كردهاند و به سبب سفرنامههاشان شهرت فراوان يافتهاند و يكيشان به عنوان شاعر نيز شهره شده است .
در ميان آنان ابن فضلان هم از جهت زمانى و هم از لحاظ شخصى مقام اوّل دارد ، و اين به سبب رسالهء معروف اوست كه در سالهاى اخير اهميّتى را كه نخستين بار يكصد و شصت سال پيش داشته باز يافته است . بىگفت و گو اين اثر در خور توجّه است بخصوص اكنون كه براى نخستين بار ، چاپ تقريبا كامل آن در دسترس همگان قرار مىگيرد .
رسالهء ابن فضلان نسبت به دوران خود اثرى جالب است ، زيرا تصويرى زنده از اوضاع سياسى جهان اسلام و روابط بلاد اسلامى با سرزمينهاى آسياى ميانه كه مجاور آن بوده يا نواحى دور دست چون حوضهء ولگا ، كه در آن موقع انتهاى جهان متمدّن به شمار مىرفته ، به دست مىدهد . مطالب نژادشناسى آن دربارهء تعدادى از قبايل بدوى ترك آسياى ميانه و بعضى از اقوام ديگر همچون بلغار و روس و خزر ، كه در آن هنگام در تاريخ اروپاى شرقى نقش اساسى داشتهاند ، گرانقدر و متنوّع و منحصر به فرد است . ارزش ادبى و اسلوب روان داستان گونه و انشاى زنده و تصوير ساز آن كه گاه با كمى هزل ، محتملا نه از روى قصد ، آميخته انكار پذير نيست .
بلغاريان ولگاكس به پايتخت خلافت فرستاده و بر ضدّ خزران جنوب كمك خواسته بودند و نيز تقاضا داشتند كه براى تعليم شعاير اسلام كه از مدّتى نه چندان دراز بدان گرويده بودند كسانى سوى آنها فرستاده شود . سفارتى به رياست « سوسن رسى » تعيين شد كه احمد بن فضلان به عنوان فقيه خبره جزو آن بود . هيچ گونه اطّلاعاتى دربارهء او نداريم ، ولى در رساله چنان وانمود مىكند كه گويى نقش اساسى داشته است . سفارت در يازدهم صفر سال 309 ه . / 21 ژوئن سال 921 بغداد را ترك كرد و سيزدهم محرم سال 310 ه . / 12 مه سال 922 به بلغار رسيد و در راه از همدان و رى و نيشابور و مرو گذشت و نيز از بخارا ؛ كه در آنجا ابن فضلان در سپتامبر سال 921 / جمادى سال 309 ه . با جيهانى ، وزير سامانيان و دانشور جغرافى شناس معروف ، ملاقات كرد . 37 پس از آن همراه با جيحون تا خوارزم و ساحل درياى آرال برفتند و از
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 149
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٤٩