و ما وراء النهر تا نيمه قرن چهارم هجرى ( دهم ميلادى ) بوده است . مطالبى كه از آن نقل شده نشان مىدهد كه كتابى پر از حوادث روزمرّه و اطّلاعات جغرافيايى بوده است .
نوشتههاى جغرافيايى اقليمى رواج فراوان داشت ، بخصوص در مصر كه از نيمهء قرن نهم / سوم ه . مؤلّفاتى با عنوان « الخطط » ، يعنى توصيف محلّهها و ناحيهها ، به وجود آمد . اين نمونه پيوسته فراوان شد و پيدايش آن با كتاب فتوح مصر ابن عبد الحكم ( متوفّى به سال 871 / 257 ه . ) ، 70 نخستين مورّخ مصر ، آغاز شد . اين كتاب پنج باب است كه باب سوم به توصيف « خطط » فسطاط ، جيزه ، و اسكندريّه اختصاص دارد و كلمهء « خطّة » در دو قسمت اوّل كتاب به كار رفته است . گر چه مؤلّف از موهبت نقد دقيق بهرهء كافى ندارد بايد ارزش كتاب وى را به عنوان نخستين اثر اين رشته كه به جا مانده ، باز شناخت . روشنترين دليل ارزش كتاب اينكه مورّخان بعدى استفادهء بسيار از آن كردهاند ، و اين منحصر به مصريانى همانند مقريزى و سيوطى نبوده بلكه شامل غير مصريان نيز ، چون ياقوت ، مىشود . به نظر مقريزى نخستين كسى كه در اين زمينه تأليف كرده محمّد بن يوسف كندى ( متوفّى به سال 961 / 350 ه . ) صاحب كتاب تاريخ ولاة مصر و قضاتها بوده است ، 71 زيرا ظاهرا وى كتابى به عنوان الخطط تأليف كرده كه به جا نمانده است ، 72 و هم پسر او عمر بن محمّد كندى رسالهاى به عنوان فضائل مصر نوشته 73 كه در آن از روش نخستين مؤلّفان دوران اموى پيروى كرده است . در همان دوران ابن زولاق ( متوفّى به سال 997 / 387 ه . ) 74 كه از علاقهمندان « خطط » مصر بود ، مجموعهء فضائلى از همين نوع بر اساس احاديث نبوى فراهم آورد . روايت آثار ادبى در مصر بيشتر از ديگر سرزمينهاى عربى رواج يافت و نوشتههايى كه رونقى داشت به وسيلهء كسانى از نسلهاى بعد تكميل و تقليد مىشد . در قرن يازدهم / پنجم ه . قضاعى ، مورخ معروف ( متوفّى به سال 1062 / 454 ه . ) ، كتاب المختار فى ذكر الخطط و الآثار 75 را تأليف كرد كه مورد توجّه ياقوت و مقريزى بوده است .
در قرن دوازدهم ابو الصّلت اميّة بن عبد العزيز ( متوفّى به سال 1134 / 529 ه . ) 76 كه طبيب و شاعر و منجّم و طبيعيدان بود و اصل از اندلس داشت ، كتابى به نام الرسالة المصرية تأليف كرد ، و ضمن آن سرگذشت مشاهير و توصيف خصوصيّات اقليمى را با هم آورد ، و كتاب او نيز مورد استفادهء ياقوت و مقريزى بود .
جغرافياى اقليمى راه خود را به سوى مغرب باز كرد . در اثناى قرن دهم / چهارم ه .
محمّد بن يوسف ورّاق ( متوفّى به سال 973 / 363 ه . ) ، مقيم قيروان و قرطبه ، دربارهء توصيف مغرب كتابى نوشت كه عنوان مرسوم المسالك و الممالك داشت . 77 اين كتاب به ما نرسيده ، ولى بكرى كه نه فقط عنوان كتاب خويش بلكه قطعات بسيارى را از آن گرفته است ، اوّل كسى است كه روش جغرافياى اقليمى را در اندلس باب كرد . 78 مورّخ بزرگ آن سرزمين احمد بن
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٤