محمد رازى تاريخى ( متوفّى به سال 955 / 344 ه . ) بود 79 كه در اروپا به نام ال مورو رازيس شهره است و كتاب تاريخ او به كمك يك ترجمهء كاستيلى متعلّق به دوران اخير به جا مانده كه به نوبهء خود از روى يك ترجمهء پرتغالى مفقود گرفته شده است . همهء منابع بدين نكته گوياست كه وى كتابى مفصّل نيز دربارهء راهها و بندرگاهها و شهرهاى بزرگ اندلس و شش سپاه عربى كه پس از فتح در آنجا قرار گرفت داشته است . با آنكه استفاده از كتاب دوبار ترجمه شده كارى پيچيده است ، كتاب رازى براى شناخت اوضاع جغرافيايى اندلس به دوران عبد الرحمن سوم ، يعنى دوران شكوه خلافت قرطبه ، منبعى معتبر است . 80 ظاهرا كتابى نيز تأليف كرده مخصوص قرطبه به عنوان كتاب فى صفة قرطبة كه همانند كتابى بوده كه ابن طيفور در توصيف بغداد نوشته ؛ و مطالبى دربارهء خيابانها و قصرهاى بزرگان قرطبه داشته است . 81 احصاى همهء مؤلّفات جغرافياى اقليمى كه به دورانهاى بعد پديد آمده ميسّر نيست .
توصيف تاريخى و اقليمى تا به روزگار ما نه تنها در نوشتههاى عربى بلكه در نوشتههاى فارسى و تركى نيز مورد علاقهء مسلمانان بوده است .
از جملهء انبوه مؤلّفات اين رشته كه به قرن دهم / چهارم ه . باز مىگردد ، بايد از كتابى سخن كرد كه در نوع خود منحصر به فرد است و آن صفة جزيرة العرب همدانى است كه اشپرنگر آن را با كتاب مقدسى گرانبهاترين آثار جغرافياى عرب مىشمارد . 82 دانش اروپايى پيش از دههء آخر قرن گذشته اين كتاب را نمىشناخت و هنوز هم اطّلاعات ما دربارهء آن بسيار ناچيز است ؛ و اين سرنوشت گروهى از نويسندگان بزرگ اسلام است كه در طول قرون مورد بدگمانى اهل سنّت بودهاند . مسئله ديگر اختلاف در نام وى است كه اشكال كار و بيخبرى متأخّران را افزوده است . نام وى حسن بن احمد همدانى است و از قبيلهء همدان معروف است كه ساكن جنوب جزيرة العرب بودهاند . اين نسبت [ همدانى ] باعث شده كه او را با ابن فقيه - كه از شهر همدان ايران بوده است - اشتباه كنند ، و در نيمهء قرن پيش دانشورانى بزرگ دستخوش اين اشتباه شدهاند . 83 گاهى نيز وى را ، به نام جدّش ، ابن ابى الدّمين ناميدهاند كه اين نيز پيچيدگى را افزوده است . لقب ابن حائك نيز داشته كه ظاهرا دشمنانش به او دادهاند . از تاريخ زندگى وى جز اين نمىدانيم كه به صنعا زاده و بزرگ شده و به مكّه رفته و به سال 945 / 334 ه . به زندان صنعا در گذشته است ، و علّت زندانى شدنش ، به گفتهء قصّهها ، سرودن قصيدهء هزلى دربارهء رسول الله [ ص ] بوده ، ولى ارجح اين است كه دسيسههاى دشمنان باعث آن شده است .
در مؤلّفات وى شخصيت كم نظير يك وطندوست پر حماسه و دانشور صاحب فنون و شاعر را مىتوان ديد . پيش از اين از معرفت وسيع وى در زمينهء جغرافياى نجومى سخن داشتهايم . وى فقط جغرافى شناس نبود بلكه در رشتهء انساب عرب و تاريخ جزيرة العرب و
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 135
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١٣٥